Humanistyka el
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 39
Co łączy techniki stosowane przez autorów kryminałów, którzy chcą opowiedzieć pasjonującą historię, a jednocześnie maksymalnie utrudnić czytelnikowi odkrycie prawdy, z technikami PR i propagandy? Choć na pierwszy rzut oka wydaje się to zaskakujące, w rzeczywistości istnieje wiele podobieństw, zarówno pod względem zainteresowań, jak i stosowanych technik. W tym artykule z serii „Taktyki propagandowe” niektóre z nich zostaną omówione bardziej szczegółowo.
Ale wszystko idealnie się układa, jeśli tylko potrafisz rozróżnić, co jest rzeczywistością, a co iluzją. (Agatha Christie, Robią to za pomocą luster)
Każdy czytelnik powieści kryminalnych prawdopodobnie zna moment „aha!” podczas czytania klasycznego kryminału: przebrnąłeś przez dwieście lub więcej stron, błądząc po omacku w ciemności, czując strach, miewając momenty olśnienia, kiedy dodałeś dwa do dwóch i czułeś się o krok przed detektywem, tylko po to, by potem zwątpić we własne teorie. Teraz dotarłeś do miejsca rozwiązania. Detektyw zbiera wszystkich w salonie i podsumowuje całą historię. Odnosi się do wszystkich fałszywych tropów, które autor umiejętnie przedstawił, i wyjaśnia, dlaczego żaden z nich nie mógł wyjaśnić prawdziwego przebiegu wydarzeń. Potem nadchodzi wielki moment. Detektyw lub inspektor wskazuje sprawcę i wyjaśnia, jak sprawa została rozwiązana. Jeśli powieść kryminalna była dobrze napisana, dosłownie lub w myślach uderzamy się w czoło: Dlaczego tego nie przewidzieliśmy? Wszystko na to wskazywało! Jak mogliśmy przegapić wskazówki, które teraz wylicza detektyw? Dlaczego nie zinterpretowaliśmy ich poprawnie? Dlaczego nie zobaczyliśmy ich we właściwym świetle? Nagle cały obraz staje się wyraźny i zaczynamy się zastanawiać, dlaczego byliśmy tak ślepi.
Ten moment „aha” nie jest przypadkowy. Zazwyczaj nie wynika on z naszej głupoty czy nieuwagi. Ten moment „aha” jest wynikiem niezwykle starannej konstrukcji. To efekt kunsztu, umiejętności i sztuki autora, wynikających z jego głębokiego zrozumienia, jak my, ludzie, odbieramy i przetwarzamy informacje. Sztuka polega na podawaniu istotnych informacji i wskazówek do prawdy, jednocześnie dokładając wszelkich starań, aby czytelnik nie zinterpretował ich błędnie.
Klasyczny kryminał zawsze składa się z dwóch historii. Pierwsza historia to prawda – to, co się naprawdę wydarzyło. Prawda ta jest zasłonięta zasłoną niewiedzy i niezrozumienia. Jako czytelnicy, staramy się ją odsłonić w trakcie lektury. Druga historia to sama zasłona, jej poszczególne części oraz wszystkie teorie i interpretacje, które rozwijamy podczas czytania. Wszystkie błędy, które popełniamy, i wszystkie fałszywe tropy, którymi podążamy w myślach. Co więcej, prawda jest przesłonięta kłamstwami, które mają odwrócić od niej uwagę i ją ukryć.
W Kodeksie Komunikacji Niemieckiej Rady ds. Public Relations z dnia 29 listopada 2012 r. stwierdza się:
„(9) Specjaliści ds. PR i komunikacji zobowiązują się do przestrzegania prawdy i nie rozpowszechniania świadomie fałszywych lub wprowadzających w błąd informacji ani niepotwierdzonych plotek”.
Firmy, aktorzy polityczni i inne podmioty zajmujące się profesjonalnym PR-em muszą uważać, aby otwarcie nie „kłamać”, ale nadal mogą mieć interes w uniemożliwieniu obywatelom pełnego poznania i zrozumienia całej i prawdziwej historii. Różne podmioty często mają silny interes w ukrywaniu lub przynajmniej zniekształcaniu tej prawdy. Czasami chodzi o komunikowanie tylko pewnych aspektów lub skupianie uwagi na konkretnych osobach i tematach, podczas gdy inne powinny idealnie pozostać w cieniu. Komunikacja publiczna rzadko jest wolna od takich egoistycznych interesów „narratorów”. Każda komunikacja lub historia naturalnie napotyka silne pole magnetyczne interesów, które mogą, a czasami chcą, nagiąć i zniekształcić historię dla własnych celów.
To napięcie częściowo pokrywa się, moim zdaniem, z wyzwaniem, przed którym stoi autor klasycznej powieści kryminalnej typu „whodunnit”. Zarówno tu, jak i tam, czytelnik/obywatel domaga się odpowiedniej wiedzy o wydarzeniach. Autor ma, lub może mieć, interes w tym, aby czytelnik nie odkrył prawdy o pewnych wydarzeniach i okolicznościach, lub dowiedział się o nich dopiero później. Niemniej jednak autor kryminału musi, przynajmniej zgodnie z zasadami klasycznej struktury kryminału, działać uczciwie i przekazać wszystkie istotne informacje, aby czytelnik mógł „rozgryźć zagadkę”. Autor musi zatem komunikować, mając nadzieję, że czytelnik nie rozpozna i nie zrozumie „ukrytej historii” aż do samego końca.
Kiedy do mnie dotarło to porównanie, przejrzałam literaturę przedmiotu poświęconą technikom kryminalnym, aby znaleźć odpowiedzi na pytanie, jakie metody wpływania na postrzeganie rzeczywistości i faktów w sferze publicznej za pośrednictwem polityki, dziennikarstwa i PR-u politycznego można porównać do sztuczek stosowanych przez autorów powieści kryminalnych.
Wszyscy jesteśmy detektywami
Istnieje jeszcze jeden aspekt, który ukazuje paralele między konstruowaniem powieści kryminalnych a komunikacją publiczną, zwłaszcza polityczną: coraz więcej osób chłonie informacje z prasy i innych źródeł, jakby czytali powieść kryminalną. Zawsze zachowują czujność, starając się nie dać wprowadzić w błąd. Wielu krytycznych czytelników podchodzi do artykułów i komunikatów polityków lub partii politycznych, a także do informacji od firm, szukając kłamstw, niespójności, stronniczości, oszustw, cui bono (kogo to obchodzi), błędów i wskazówek prowadzących do ukrytej historii, do tego, co naprawdę się wydarzyło. W niektórych przypadkach jest to nieświadoma nieufność, nadmierny sceptycyzm.
Oczywiście, w komunikacji publicznej, zarówno rządów, jak i firm, istnieje wiele sekretów, kłamstw i zaciemnień. Umiejętnie posługują się one narzędziami spinu, manipulacji emocjonalnej itp., aby ujawniać tylko te informacje, które są im niezbędne (ze względów prawnych, politycznych lub wizerunkowych), jednocześnie starając się w jak największym stopniu kontrolować odbiór informacji i kierować nim. Naiwnością byłoby zakładać, że opinia publiczna zawsze otrzymuje całą prawdę.
Metoda 1: Musisz mi powiedzieć!
Jednym ze sposobów zaciemniania, ale także budowania napięcia, są „luki w wiedzy”. Są to pominięcia w fabule, „nieopowiedziane” fragmenty, tajemnica. W klasycznej powieści kryminalnej są to na przykład zawsze tożsamość mordercy, a zazwyczaj także dokładny przebieg morderstwa.
Takie „luki w wiedzy” w powieściach kryminalnych, ale także w życiu codziennym, wyzwalają u większości ludzi ambicje detektywistyczne i silne pragnienie rozwiązania zagadki, a tym samym wypełnienia luk. Ten budujący napięcie i wzbudzający ciekawość efekt można było dobrze zaobserwować w przypadku włoskiej pisarki Eleny Ferrante. Sam fakt, że autorka bestsellerów chciała zachować swoją tożsamość i nazwisko w tajemnicy, wzbudził tak wielką ciekawość, że „ujawnienie” jej tożsamości oraz szczegółów jej osoby i życia – które okazało się całkowicie prozaiczne i mało spektakularne – spotkało się z ogromnym zainteresowaniem mediów. Gdyby nie to pragnienie tajemnicy, jej życie prywatne byłoby postrzegane jako znacznie mniej interesujące. Nie jest to osąd moralny, a jedynie analiza strategiczno-taktyczna. Kiedy coś jest utrzymywane w tajemnicy, ludzie natychmiast zakładają, że jest interesujące. Wartość tajnej informacji wzrasta, a nasza ciekawość i ambicja zostają pobudzone.
W komunikacji publicznej istnieje wiele rzeczywistych i rzekomych luk w wiedzy. Każda oczywista luka w narracji, niezależnie od tego, czy dotyczy motywów, sprawców, metod, pochodzenia czy powiązań, wywołuje napięcie. Trudno powiedzieć, dlaczego tak bardzo zmagamy się z tymi lukami w wiedzy, tajemnicami, niepewnościami i otwartymi pytaniami. Być może jako ludzie po prostu nie potrafimy długo znosić niewyjaśnionej i niewytłumaczalnej rzeczywistości, ponieważ tracimy orientację i przestajemy czuć się bezpiecznie.
Niezależnie od przyczyny, jedno jest pewne: nic nie wzbudza takiej ciekawości jak tajemnica. W tym tkwi niebezpieczeństwo w komunikacji publicznej, jeśli informacji nie można lub nie wolno ujawniać. Dziennikarze i ludzie będą wówczas nieuchronnie spekulować i, niczym w powieści kryminalnej, pragnąć „rozwiązać” „sprawę”. Krótko po wydarzeniu takim jak atak terrorystyczny (lub nie, patrz mój poprzedni artykuł „Efekt pierwszeństwa” ) lub w przypadku niewyjaśnionych przestępstw musimy żyć z tymi nieokreślonymi punktami, a znoszenie tego napięcia jest również oznaką dojrzałości.
Ludzie uwielbiają ekscytujące historie, zagadki i tajemnice, a czasem dostrzegają zbrodnie, intrygi i powiązania tam, gdzie ich nie ma. Może to prowadzić do nadmiaru teorii spiskowych i ogromnej nieufności wobec polityków, innych ważnych osobistości publicznych i dziennikarzy (słowo kluczowe: „Lügenpresse” i fake newsy). Jeśli fake newsy lub uproszczone, zniekształcone lub po prostu fałszywe historie podawane przez niektórych polityków lub agitatorów są bardziej ekscytujące i dramaturgicznie lepsze, to nudna, banalna i zagmatwana rzeczywistość zostaje odrzucona.
Ale jest też wiele sytuacji, w których ludzie wykazują się bardzo dobrym instynktem i prawidłowo identyfikują rzeczywiste, nieokreślone punkty i pominięcia w historii. Opinia publiczna słusznie „wyczuwa”, że coś jest nie tak z przedstawianą jej historią. Motywy są nieprawdopodobne, kolejność zdarzeń jest błędna, wydarzenia i działania nie pasują do charakteru lub motywacji osób zaangażowanych itd. W takich przypadkach dobrze, że obywatele i dziennikarze śledczy nie spoczywają na laurach, dopóki pewne powiązania nie zostaną wyjaśnione, jak w przypadku zabójstwa Johna F. Kennedy'ego, śmierci Uwe Barschela w genewskim hotelu czy serii morderstw NSU w Niemczech (były to serie morderstw o pozornie rasistowskim podłożu, popełnionych przez neonazistowską grupę terrorystyczną w latach 2000–2007, otoczonych podejrzeniami o udział niemieckich służb wywiadowczych, podsycanymi licznymi nieścisłościami w sprawie, a także wypadkami, samobójstwami i zgonami sprawców i świadków oraz zniszczeniem akt).
Metoda 2: Ukryta na widoku
Inną powszechną techniką w klasycznej literaturze kryminalnej jest dostarczenie czytelnikowi kluczowej informacji przy jednoczesnym ukryciu jej znaczenia. W powieści Agathy Christie Tajemnica Sittaford znajduje się długa lista przedmiotów znalezionych w szafce w domku zamordowanego mężczyzny, w tym dwie pary nart. Morderca użył drugiej pary nart, aby dotrzeć do domku i popełnić morderstwo. Jadąc na nartach, mógł dotrzeć do domku znacznie wcześniej, niż obliczył detektyw, który założył, że idzie pieszo, dając mu w ten sposób idealne alibi. Znaczenie nart, a w szczególności fakt, że były dwie pary, nie jest rozpoznawane przez czytelnika, ponieważ są one sprytnie wymienione wśród innego sprzętu sportowego, takiego jak kije golfowe, rakiety tenisowe i sprzęt wędkarski, przez co narty zlewają się w umyśle czytelnika z nieokreślonym stosem akcesoriów sportowych. Myślimy o nich tylko jako o sprzęcie sportowym, a nie jako o środku transportu.
Podobne taktyki są często stosowane w PR i komunikacji politycznej. Informacje mogą być ukryte na widoku, zagrzebane w masie skomplikowanych informacji technicznych, żargonu i złożonych powiązań. Często dzieje się to nieumyślnie, ale czasami jest to celowe.
W komunikacji rządowej ta taktyka zaciemniania jest często stosowana w procedurach legislacyjnych, gdzie ustawy są grupowane i układane jak rosyjskie matrioszki, przez co poszczególne środki, a zwłaszcza ogólny kierunek polityczny i strategia, które za nimi stoją, są nieodróżnialne dla laików, a nawet dobrze poinformowanych dziennikarzy. Dobrymi przykładami są tak zwane umowy o wolnym handlu TTIP, CETA, TISA itp., w których porozumienia dotyczące obniżek taryf celnych były powiązane z postanowieniami o ochronie inwestycji, regulacjami silnie sprzyjającymi prywatyzacji, ustanowieniem procedur arbitrażowych i wieloma innymi elementami.
Innym przykładem były przepisy dotyczące pobierania opłat za przejazdy niemieckimi autostradami (Autobahn), które wydają się być częścią złożonego procesu prywatyzacji niemieckiej infrastruktury drogowej dalekobieżnej, ale zostały one ujawnione i wyjaśnione tylko częściowo, ponieważ pełniący obowiązki politycy zdawali sobie sprawę z oporu społeczeństwa wobec takiego posunięcia. Obecne europejskie inicjatywy ustawodawcze zmierzające do realizacji deklarowanych celów „Walki z dezinformacją”, „Walki z mową nienawiści” i „Bezpieczeństwa w Internecie” stanowią inne dobre przykłady, ponieważ w rzeczywistości obejmują zmiany prawne, które są bardzo niebezpiecznym krokiem w stronę cenzury i autorytaryzmu, ale są komunikowane jako środki bezpieczeństwa.
Metoda 3: Czy pamiętasz?
Inną znaną taktyką stosowaną przez autorów kryminałów jest rozproszenie faktów. Ważne elementy, które mogłyby przyczynić się do rozwiązania zagadki, są rozdzielane i przekazywane z dużym dystansem. Kiedy czytelnik poznaje drugą część informacji, zapomina już o pierwszej i nie może połączyć ich w sensowny kontekst.
W powieści Agathy Christie Zegary czytelnik dowiaduje się od pani Bland, sąsiadki domu, w którym doszło do morderstwa, że jest ona jedyną żyjącą członkinią rodziny. Później ta sama kobieta mówi inspektorowi Hardcastle'owi w rozmowie, że jej siostra mieszka w tym samym miejscu. Prawie 40-stronicowa przerwa między tymi dwoma stwierdzeniami utrudnia czytelnikowi dostrzeżenie oczywistej sprzeczności i rozwiązanie zagadki kryminalnej. „Pani Bland” jest bowiem w rzeczywistości oszustką, która przyjęła tożsamość pierwszej żony męża, aby odziedziczyć duży majątek, i popełniła morderstwo, ponieważ jej fałszywa tożsamość miała wyjść na jaw, a ona sama pomyliła się w drugim przesłuchaniu.
Tę samą metodę stosuje się często, przekazując ważne informacje, ale wyrywając je z kontekstu i rozciągając w czasie, przez co my, obywatele, nie jesteśmy w stanie rozpoznać całościowego kontekstu.
Metoda 4: Bum!
„Widzisz, to jest prosta teoria sztuczki magicznej. Uwaga nie może być skupiona na dwóch miejscach jednocześnie. Żeby wykonać moją sztuczkę magiczną, muszę skupić całą swoją uwagę gdzie indziej (…).” (A. Christie, Tragedia w trzech aktach)
To jedna z „najprostszych i najstarszych sztuczek w zanadrzu”: uwaga czytelnika może być skupiona tylko na kilku rzeczach naraz. Aby odwrócić uwagę od tematu lub sytuacji, autorzy kryminałów często i chętnie stosują efekt huku. Ekscytujące wydarzenie, które wzbudza silne emocje, takie jak wypadek, historia miłosna, ślub, groźba itp., jest wykorzystywane do odwrócenia uwagi od innej ważnej sytuacji. Czytelnik jest rozproszony i skupia się jedynie na rozwoju silnych emocji lub obaw o bohatera z powodu pozornego zagrożenia, a tym samym przestaje zwracać uwagę na inne, spokojniejsze tony.
W komunikacji politycznej ta cecha ludzi jest również wykorzystywana, na przykład przy uchwalaniu niepopularnych ustaw, za którymi rząd ma większość w parlamencie, ale wie, że większość społeczeństwa jest przeciwna. Są one następnie uchwalane na przykład w czasie wakacji letnich lub w trakcie finału Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej, aby wykorzystać mniejszą liczbę świadków lub fakt, że inne, bardziej emocjonalne wydarzenie skupia uwagę dziennikarzy i opinii publicznej.
Metoda 5: To jest o wiele bardziej ekscytujące
Istnieje inna forma rozproszenia uwagi, subtelniejsza niż efekt huku: pozostawianie fałszywych tropów lub dostarczanie „mylących tropów”. W tym przypadku uwaga czytelników nie jest odwracana przez inne wydarzenie, ale przez inne pytanie, zagadkę lub zadanie. Ich energia mentalna jest kierowana na fałszywy trop, który blokuje ich uwagę i zdolności analityczne, odciągając ich od głównego, ważnego pytania.
Doskonałym przykładem są reakcje NSA, rządu USA, a nawet znacznej części amerykańskich i niemieckich mediów na skandal NSA z 2013 roku ujawniony przez sygnalistę Edwarda Snowdena. Aby odciągnąć uwagę opinii publicznej od głównego problemu, jakim jest łamanie praw podstawowych, prawa karnego i prawa międzynarodowego przez inwigilację agencji wywiadowczych, działania, uwaga i umiejętności rozwiązywania zagadek opinii publicznej zostały skierowane na następujące pytania: „Jakie są podstawy techniczne umożliwiające stosowanie tych technik inwigilacji?”, „Jak mogę chronić swoje urządzenia przed tymi technikami inwigilacji?”, „W jaki sposób doszło do wycieku tych informacji? Kto miał do nich dostęp i przekazał je dalej? Czy to był kolejny rosyjski szpieg?”. Chociaż nie mogę tego udowodnić, wydaje się podejrzanie korzystne dla NSA i rządu USA, że dzięki takim narracjom medialnym 90% uwagi opinii publicznej skupiło się na tych kwestiach, zamiast na nielegalności samych działań inwigilacyjnych.
Ponadto te dwa manewry odwracające uwagę mają pożądany efekt manipulacji:
Pierwsze pytanie: „Jak mogę chronić swoje urządzenia?” nie tylko odwraca uwagę od nielegalnych działań inwigilacyjnych, ale także subtelnie zmienia sytuację, tak że obywatel postrzega je jako problem czysto techniczny (a nie polityczny). Działania inwigilacyjne postrzegane są raczej jako naturalna siła, na którą nie można zareagować za pomocą polityki – powinniśmy raczej pomyśleć o środkach bezpieczeństwa, takich jak zabezpieczenie przed falą sztormową czy awarią zasilania.
Z silnym naciskiem na drugie pytanie: „Kto to ujawnił?”, efekt spinu jest jeszcze wyraźniejszy. W tym przypadku, w niezwykle zręcznej sztuczce, sprawca (agencje wywiadowcze) nagle staje się ofiarą. Poprzez narrację „kto to zrobił”, osoba ujawniająca informacje lub sygnalista automatycznie staje się złoczyńcą. W ramach tej narracji omawiamy, jak możliwe było takie „ujawnienie tajemnic”, jak agencje wywiadowcze mogły się przed tym uchronić oraz jak sprawca powinien zostać zidentyfikowany, schwytany i ukarany. Dziennikarze i opinia publiczna łatwo ulegają takim zmianom narracji i omawiają temat wyłącznie w ramach predefiniowanych parametrów tej nowej narracji.
Metoda 6: Sprawdź, kto mówi
Inną klasyczną metodą zapobiegania uwierzeniu w informacje lub wiadomości jest zdyskredytowanie źródła. Metoda ta ma dodatkowy efekt odwracania uwagi opinii publicznej na charakter, życie prywatne, a najlepiej na życie intymne źródła – seks zawsze przyciąga uwagę – zamiast na informacje przekazywane przez źródło.
Agatha Christie jest również mistrzynią w dyskredytowaniu źródeł. W jej powieści Zapowiedziano morderstwo najważniejsze i najlepsze wskazówki dotyczące rzeczywistego przebiegu wydarzeń pochodzą od Dory Bunner, przyjaciółki i gospodyni morderczyni, panny Blacklock. Jednak Christie sprytnie charakteryzuje Dorę Bunner za pośrednictwem swojego rzecznika, inspektora Craddocka, jako zapominalską, rozproszoną, zagubioną i całkowicie niewiarygodną. Każde z jej stwierdzeń, które mogłoby pomóc wyjaśnić przebieg morderstwa i podkreślić winę panny Blacklock, jest natychmiast relatywizowane. Zwłaszcza dlatego, że jej przesłuchanie odbywa się razem z panną Blacklock, którą opisuje się jako kompetentną, inteligentną i rzeczową, a która zawsze natychmiast zaprzecza zeznaniom Dory Bunner.
Bardzo dobrym przykładem tej metody w komunikacji politycznej jest relacja medialna na temat Juliana Assange'a, założyciela WikiLeaks, którego w dużej mierze bezpodstawne oskarżenia o gwałt miały na celu między innymi odwrócenie uwagi od zbrodni wojennych popełnionych przez armię amerykańską w Iraku, ujawnionych przez niego i WikiLeaks, a skupienie uwagi opinii publicznej i dziennikarzy wyłącznie na jego życiu seksualnym, wadach charakteru i domniemanych wykroczeniach.
Rezolucja
Niniejsze rozważania nie mają na celu wskazywania drogi do kłamstwa, lecz pomóc zrozumieć, w jaki sposób kierowana jest uwaga ludzi, a tym samym wyjaśnić, jak informacje mogą być ukrywane i zniekształcane. Wiedza ta umożliwia wszystkim podmiotom zaangażowanym w komunikację, zarówno profesjonalistom, jak i laikom, rozpoznanie tych metod i reagowanie na nie.
Maike Gosch
Część pierwsza Propagandy dla początkujących ukazała się w SN Nr 1/26 - Propaganda dla początkujących. (1) Efekt pierwszeństwa, druga – w SN Nr 2/26 - Propaganda dla początkujących (2). Kiedy reagujemy najsilniej? , trzecia – w SN Nr 3/26 - Propaganda dla początkujących (3) Kształtowanie percepcji
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 122
Kiedy wiele lat temu pracowałam jako scenarzystka w niemieckiej telewizji, zapoznałam się z formatem „Scripted Reality”. Oznacza to, że w formacie bardziej dokumentalnym (takim jak programy o metamorfozach czy remontach), gdy rzeczywistość jest zbyt nudna, zbyt pozbawiona emocji lub zbyt niestrukturalna, jest ona „wzbogacana” scenami pisanymi i inscenizowanymi sytuacjami. W ostatnich latach, obserwując politykę i komunikację polityczną, zauważyłam podobne „narracyjne” interwencje – nie po to, by zapewnić lepszą rozrywkę (choć czasami również ze względów strategicznych), ale jako narzędzie władzy, by kształtować naszą percepcję i kierować ją w pożądanym kierunku. W poniższym eseju przyjrzę się tej technice bardziej szczegółowo.
Żyjemy w czasach ekscytacji i zamętu. A jeszcze niedawno wszystko było inne (albo wydawało się inne). Wciąż dobrze pamiętam czasy studenckie, między 1992 a 1998 rokiem, kiedy byłam w dużej mierze pewna swojej politycznej rzeczywistości. Żyłam w narracjach jak w stabilnym budynku. Zachód był dobry. Postęp trwał. Demokracja i kapitalizm stanowiły harmonijną parę. Czasy wojny w Europie dobiegły końca. Wspólnota Europejska rozwijała się razem. Świat stawał się coraz bardziej wolny, bardziej połączony, bogatszy, lepszy. Instytucje międzynarodowe, takie jak ONZ, WTO/GATT, Bank Światowy, OBWE, OECD i UE, a także nasze rządy w (zachodniej) Europie, były oddane wolności i dobrobytowi ludzi. Komunizm został pokonany, Związek Radziecki się rozpadł, Żelazna Kurtyna opadła, Europa Wschodnia została wyzwolona, Niemcy zjednoczone i wszystko było na dobrej drodze. Jasne, świat nie był jeszcze doskonały, ale wszyscy (na Zachodzie) pracowali najlepiej, jak potrafili, aby uczynić świat lepszym i bezpieczniejszym dla wszystkich.
Jako młoda studentka prawa w Hamburgu w latach 90., naprawdę tak myślałam. Studiowałam prawo niemieckie i międzynarodowe, czytałam „The Economist” , „Le Monde Diplomatique” , „Die ZEIT” i oczywiście „Süddeutsche Zeitung” . Studiowałam za granicą (we Francji w ramach programu ERASMUS), odbywałam staże w Brukseli i zastanawiałam się, jak mogłabym przyczynić się do tych wielu wspaniałych projektów rozwojowych.
Dziś świat wygląda dla mnie inaczej. Moja perspektywa i perspektywa wielu ludzi uległa zmianie. Czy świat stał się bardziej skomplikowany i zły, czy po prostu staliśmy się mądrzejsi i bardziej oświeceni? A może jedno i drugie?
Jesteśmy świadkami rozpadu narracji: narracji życzliwego Zachodu, narracji globalizacji sprzyjającej dobrobytowi, gdzie ludzie żyją razem w pokoju jako globalna społeczność, narracji o koniecznym związku między demokracją a kapitalizmem. I wielu innych.
Jak my, jako społeczeństwo, sobie z tym radzimy? Gromadzimy się wokół różnych „ognisk” (jak to się nazywa w świecie opowiadania historii), tworzymy „bańki” lub „komory echa”, ufamy różnym rodzajom mediów – niektórym „mediom głównego nurtu”, innym „mediom alternatywnym”.
Nieufność rośnie wraz z teoriami spiskowymi, a wiele z nich prędzej czy później okazuje się prawdą lub przynajmniej prawdopodobnym, jak na przykład masowa inwigilacja przez NSA czy teoria laboratoryjnego pochodzenia koronawirusa. Jednocześnie nasila się cenzura, by tłumić niebezpieczne fake newsy i mowę nienawiści lub prawdę (w zależności od punktu widzenia).
Jak się zaczęło, jak się to dzieje
Kiedy po trzydziestce zaczynałam pracę jako konsultant ds. komunikacji, byłam wielkim fanem metody „opowiadania historii”. Po studiach prawniczych, które koncentrowały się wyłącznie na faktach, logice i precyzyjnych szczegółach, oraz pracy jako dramaturg i scenarzysta, gdzie wiele nauczyłam się o sile i oddziaływaniu opowieści, możliwość poruszania ludzi w kontekście społecznym i politycznym poprzez historie, zainteresowania ich ważnymi kwestiami naszych czasów, wzbudzenia empatii i mobilizacji pomocy wydawała mi się wspaniałą szansą.
Studiowałam prawo głównie z pobudek idealistycznych i w trakcie studiów intensywnie zajmowałam się takimi tematami jak sprawiedliwość, prawo międzynarodowe i prawa człowieka. W metodzie opowiadania historii dostrzegłam sposób na kontynuowanie tego zaangażowania za pomocą kreatywnych i komunikatywnych środków. Niewiele rzeczy poruszyło mnie tak bardzo w latach szkolnych, jak analiza przemówienia Martina Luthera Kinga „Mam marzenie”. Użycie języka, metafor, emocji, rytmu i retoryki w walce z niesprawiedliwością i uciskiem zrobiło na mnie ogromne wrażenie i pokazało, jak skuteczne może być opowiadanie historii i retoryka. Dlatego świadomie wybrałam klientów z sektora non-profit i miałem nadzieję wnieść pozytywny wkład w rozwój wielu obszarów.
W trakcie mojej kariery zawodowej wiele się nauczyłam o strategii komunikacji, psychologii komunikacji, samym storytellingu i oczywiście o różnych dziedzinach, w których działają moi klienci. Zgłębiałam metodę storytellingu, znajdując bardzo dobre przykłady udanego storytellingu w USA, Wielkiej Brytanii i Australii. Kraje anglojęzyczne wyraźnie wyprzedzały nas w porównaniu z krajami niemieckojęzycznymi, jeśli chodzi o „storytelling” i wykorzystanie anegdot, swobodne łączenie sfery prywatnej z zawodową oraz wykorzystanie humoru i emocji.
Zawsze starałam się opowiadać historie, aby ludzie mogli poznać prawdę o danej sytuacji i lepiej ją zrozumieć, aby przyciągnąć uwagę i rozwiązać konflikty, gdzie to możliwe. Jednak przejście od komunikacji do manipulacji i propagandy jest płynne. Każda narracja jest z konieczności jedynie fragmentem i wersją prawdy, a zatem z konieczności zniekształceniem. Jako konsultant, można zajrzeć za kulisy, a im więcej zyskiwałam na „pozycji” i wiedzy, tym głębiej mogłam zagłębiać się w treści i strategie, tym więcej dowiadywałam się o tym, jak kształtują się opinie, ile jest „ślepych punktów”, które powiązania polityczne zostały pominięte, ile negatywności jest rzutowane na rzekomo przeciwną stronę, i zauważyłem (coraz częściej od około 2015 roku), jak o wiele ostrzejsza, bardziej napięta i bardziej bezlitosna stała się komunikacja i dyskurs publiczny.
I coś jeszcze się wydarzyło – początkowo nieświadomie – z moim postrzeganiem świata, dyskursami politycznymi i medialnym obrazem wydarzeń: jeśli zajmujesz się dramaturgią przez długi i intensywny okres, zaczynasz patrzeć na swoje życie jak na film. Na przykład, podczas ważnego wydarzenia zadajesz sobie pytanie: Czy to „punkt fabularny” (tj. ważny punkt zwrotny w historii)? Czy doświadczam tragedii, czy komedii? Czy jestem naprawdę głównym bohaterem w tej scenie, czy tylko w roli drugoplanowej?
A jeśli wiesz jak działają historie, jak wywoływać uczucia i empatię, jak skupiać uwagę na jednym punkcie i odwracać uwagę od innych, jak jasno i przekonująco wyjaśniać powiązania, strategie i wydarzenia oraz jak odwracać od nich uwagę, wprowadzać ludzi w błąd i dezorientować ich, w końcu zaczniesz dostrzegać coraz więcej narracji w działaniu nie tylko w życiu prywatnym, ale także w polityce, mediach i społeczeństwie, a także będziesz mógł postrzegać przekonania publiczne i debaty z perspektywy dramaturgicznej.
Zaczęłam coraz lepiej rozpoznawać, które narracje były świadomie wykorzystywane w dyskursie publicznym, a które działały nieświadomie, jakie techniki były stosowane i wyrobiłam sobie całkiem dobre wyczucie, kto robił to dobrze (pod względem warsztatowym), a kto słabo, kto wypracował skuteczne, a kto bezsilne narracje, i dlaczego niektóre rezonowały ze społeczeństwem lub określoną grupą docelową w danym czasie, a inne nie. Zacząłam inaczej czytać gazety, inaczej słuchać przemówień politycznych i inaczej postrzegać dyskurs społeczny w mediach społecznościowych.
Wstrząsanie fundamentami
Oto kilka przykładów narracji społecznych, które stanowiły fundamentalne wzorce, w których postrzegałem pewne kwestie polityczne i społeczne, nie rozpoznając ich jako takich, i które dopiero później zidentyfikowałem jako „spin” lub „zarządzanie narracją” (jak to się nazywa w żargonie zawodowym):
Agencje PR jako podmioty przygotowujące wojnę: przykład z lat 90.
Ten przykład dotyczy narracji i roli agencji PR, mediów i polityków w wojnie w Kosowie w 1999 roku. Pamiętamy: NATO, które do tej pory było przede wszystkim sojuszem obronnym, kierowanym przez USA, planowało ataki militarne na Federalną Republikę Jugosławii (pozostałą republikę składającą się z Serbii, Czarnogóry i Kosowa) pod pretekstem misji humanitarnej, ale prawdopodobnie w imię geostrategicznych interesów mocarstw. Bez perspektywy mandatu ONZ na naloty na Belgrad, po fiasku negocjacji pokojowych w Rambouillet dążyli do zmuszenia Serbów poprzez działania wojenne do zaakceptowania secesji Kosowa i stacjonowania wojsk NATO na ich terytorium. Jednak opinia publiczna w krajach europejskich, a zwłaszcza w Niemczech, była przeciwna interwencji wojskowej niesankcjonowanej przez ONZ, która stanowiłaby wojnę agresywną z naruszeniem prawa międzynarodowego i niemieckiej konstytucji. To wyraźne stanowisko antywojenne w Niemczech z pewnością wynikało z historycznych doświadczeń II wojny światowej.
W tej sytuacji, w połowie stycznia 1999 roku, wydarzenia w kosowskiej wiosce Račak nagle stały się globalnym wydarzeniem medialnym. Amerykański szef misji obserwacyjnej OBWE w Kosowie, William Walker, wywołał je, dramatycznie oświadczając przed grobem pełnym ciał, że doszło do masakry o niewypowiedzianym okrucieństwie i że znaleziono dowody „zabójstw i okaleczeń nieuzbrojonych cywilów”, w tym „wielu zabitych z bliskiej odległości”. Ogromne zainteresowanie mediów tą interpretacją wydarzeń rozpowszechniło się na całym świecie, a zwłaszcza wśród mieszkańców państw NATO i ich decydentów politycznych.
Na początku lat 90. strona chorwacka początkowo (a później strony bośniacka i albańska) zatrudniła amerykańską agencję PR Ruder Finn do „wojny informacyjnej”[1]. Wywołała ona falę komunikatów prasowych, konferencji prasowych, materiałów prasowych, a nawet powołała „Centrum Komunikacji Kryzysowej w Bośni”. Starannie i świadomie skonstruowana przez tę agencję interpretacja narracyjna Serbii jako nowych nazistowskich Niemiec i Slobodana Miloševicia jako nowego Hitlera stworzyła podatny grunt, na którym bardzo złożona wojna domowa – ze zbrodniami wojennymi popełnionymi przez wszystkie zaangażowane strony – mogła zostać wypaczona i przedstawiona jako nowa wojna eksterminacyjna i ludobójstwo Serbów na ich własnej ludności. Przywoływano horrory straszliwych masakr i ludobójstw II wojny światowej, wznosząc się niczym duchy i przyćmiewając obecne wydarzenia. „Masakra w Račaku”, o której na całym świecie mówiono przez wiele dni, stała się punktem zwrotnym w polityce NATO wobec Belgradu i zmieniła nastawienie opinii publicznej w Europie i USA do nalotów na Jugosławię.
Umożliwiło to Joschce Fischerowi wygłoszenie przemówienia 13 maja 1999 r., w którym stwierdził: „Ale ja stoję na dwóch zasadach: nigdy więcej wojny, nigdy więcej Auschwitz, nigdy więcej ludobójstwa, nigdy więcej faszyzmu. Obie te rzeczy są dla mnie ze sobą powiązane”[2]. W ten sposób uzasadniał swoją decyzję o pierwszym od czasów II wojny światowej udziale Niemiec w ataku zbrojnym.
Od 24 marca 1999 r. NATO bombardowało Jugosławię przez 78 dni, aż do czerwca, kiedy to kraj ten zaakceptował stacjonowanie zachodnich żołnierzy w objętej kryzysem prowincji Kosowo.
Gdy w styczniu 2001 roku wiodący niemiecki magazyn informacyjny Der Spiegel poinformował, że ostateczny raport naukowy fińskich ekspertów medycyny sądowej nie znalazł żadnych dowodów rzekomej serbskiej masakry cywilów, nie dało się udowodnić, że byli to cywile, ani że zostali zastrzeleni z bliskiej odległości (byli prawdopodobnie bojownikami, co oczywiście nie umniejsza tragedii ich śmierci), a także nie znaleziono żadnych okaleczeń ani innych oznak okrucieństwa, szkoda została już wyrządzona.[3]
W tym przypadku traumatyczne wydarzenie historyczne (Holokaust/Auschwitz, zagłada niemieckich obywateli żydowskich i innych ofiar) zostało przedstawione jako narracja w kontekście bieżącej sytuacji, a porównanie nie pasowało, fakty zostały przeinaczone, a dowody zatuszowane, aby dopasować je do określonego przekazu. To wzbudziło poczucie odrazy, a zwłaszcza wśród niemieckiej ludności i polityków, poczucie winy z powodu przerażających zbrodni epoki nazistowskiej, co doprowadziło do decyzji politycznej, która bez tej manipulacyjnej narracji najprawdopodobniej nie zostałaby podjęta.
Jak wolny jest wolny handel?
Kolejny przykład z dziedziny polityki gospodarczej: Ta narracja traktuje o kapitalizmie, a dokładniej o neoliberalizmie jako modelu sukcesu. Jak zauważa znany ekonomista z Cambridge, Ha-Joon Chang, w swojej książce 23 Things They Don't Tell You About Capitalism, „idea wolnego rynku”, która zakłada, że rynki, pozostawione same sobie, przyniosą najbardziej efektywne i sprawiedliwe rezultaty, a interwencje rządowe jedynie osłabiają efektywność rynku, jest narracją mającą niewiele wspólnego z rzeczywistością. Jak doszedł do tego wniosku?
Po pierwsze, twierdzi, że przesłanka tej idei (mówi nawet o „ideologii”), a mianowicie założenie istnienia całkowicie „wolnego rynku”, tzn. rynku bez reguł i granic ograniczających wybór, jest fałszywa, ponieważ taki rynek nie istnieje i nie może istnieć.
Następnie analizuje dowody na sukces modelu „wolnego rynku”: Przedstawiciele tej ideologii stosują metodę selektywnego doboru fragmentów historycznych, aby zniekształcić rzeczywistość i przedstawić swoją interpretację jako jedyną alternatywę: Z nielicznymi wyjątkami, wszystkie dzisiejsze bogate kraje uprzemysłowione – w tym Wielka Brytania i USA – wzbogaciły się dzięki połączeniu silnego protekcjonizmu, subsydiów i innych środków państwowych, od których Zachód (na przykład za pośrednictwem Banku Światowego i MFW) zdecydowanie odradza dziś krajom rozwijającym się i wschodzącym.
Dopiero gdy przemysł w tych krajach – również dzięki silnemu protekcjonizmowi i interwencjom państwowym – znacząco przewyższał swoich konkurentów w innych krajach, cła, subsydia i inwestycje państwowe zostały obniżone. Dlatego też, jeśli fragment historyczny zostanie wybrany tak, aby uwzględnić zakres interwencji państwowych tylko w fazie sukcesu gospodarczego, narracja o sukcesie modelu „wolnego rynku” i „wolnego handlu” może zostać utrzymana. Nie odpowiada ona jednak rzeczywistości.
Tacy byliśmy
Inny przykład dominującej narracji, tak przekonujący, że nie odebrałam go jako narracji i w związku z tym prawie go nie kwestionowałam, trafił do mnie za sprawą bardzo interesującej i poruszającej książki, którą przeczytałem na początku XXI wieku:
W znakomicie napisanej książce historycznej The Pity of It All izraelskiego dziennikarza i pisarza Amosa Elona, wydanej w 2002 roku, autor opisuje znaczący wpływ, jaki niemieccy Żydzi i Niemki wywarli na niektóre z najważniejszych wydarzeń kulturalnych, społecznych i politycznych XVIII i XIX wieku w Niemczech, a także to, jak intelektualnie i emocjonalnie byli oni związani z historią Niemiec.
Szczególnie ich kluczowa rola w rewolucji 1848 roku jako polityków, dziennikarzy, prawników, pisarzy i bojowników była mi ledwie znana przed lekturą tej książki. Dopiero podczas lektury uświadomiłam sobie, jak bardzo w przeszłości przeniosłam „oddzielenie” Niemców pochodzenia żydowskiego i wyznania żydowskiego od reszty populacji, egzekwowane przez nazistowską ideologię, prawa rasowe, a później Holokaust, wstecz, na lata i stulecia przedtem. Uświadomiłam sobie również, jak mało wiedziałem o godnych podziwu demokratycznych aspiracjach Niemców (chrześcijan, Żydów, agnostyków) i Niemek w połowie XIX wieku, ponieważ podobnie jak wiele osób dorastających w Niemczech Zachodnich, niewiele wiedziałem o naszych własnych tradycjach demokratycznych.
W naszej ogólnej edukacji historycznej (oczywiście nie mówię tu o historykach, a o nas, laikach) tak bardzo skupialiśmy się na autorytarnych i dyktatorskich epokach niemieckiej historii w szkolnictwie i w dyskursie publicznym, że ta tradycja i ludzie, którzy ją stworzyli, niemal zaginęli. Z pewnością można wypracować różne oceny i ewaluacje we wszystkich tych kwestiach. Co jednak ważne i wyraźnie widoczne w tym przykładzie, to możliwość spojrzenia z innej perspektywy na nasze własne tradycje demokratyczne i historię żydowskich Niemców.
Żyjemy w opowieściach, tak jak ryby żyją w wodzie
Zajmowanie się opowiadaniem historii i analizowanie narracji społecznych nie jest zatem sprawą błahą, nie jest hobby (choć nim też jest) ani też specjalnym, mało znanym tematem teorii komunikacji; pomaga nam raczej rozpoznać, w jaki sposób narracje te i ich manipulacyjne wykorzystanie wpływają na ważne postawy i oceny ludzi, a tym samym wpływają także na ważne decyzje w polityce i gospodarce.
Jest taki dowcip, w którym dwie ryby słyszą, jak kąpiący się mężczyzna wykrzykuje: „O, jaka piękna woda dziś jest!”. Jedna ryba pyta wtedy drugą: „Co to jest woda?”.
Pływamy w narracjach jak ryby w wodzie i często nie jesteśmy świadomi tego niewidzialnego środowiska. Mam nadzieję, że krytyczne podejście do narracji i konstrukcji narracyjnych doprowadzi do większej świadomości społecznej na temat tych technik i procesów. Dopóki bowiem nie zdajemy sobie sprawy z istnienia tej warstwy narracyjnej lub wiemy zbyt mało o jej działaniu, jesteśmy podatni na manipulację i nie możemy podejmować wolnych i świadomych decyzji, których my, jako obywatele tego świata, potrzebujemy, aby demokracje mogły w pełni funkcjonować.
Maike Gosch
Przypisy:
1. https://www.independent.co.uk/news/world/europe/prawda-jest-pierwszą-ofiarą-ofensywy-1541548.html
2. https://www.youtube.com/watch?v=7jsKCOTM4Ms
3. https://www.spiegel.de/politik/ausland/kosovo-krieg-keine-beweise-fuer-massaker-von-racak-a-112775.html
Część pierwsza Propagandy dla początkujących ukazała się w SN Nr 1/26 - Propaganda dla początkujących. (1) Efekt pierwszeństwa, druga – w SN Nr 2/26 - Propaganda dla początkujących (2). Kiedy reagujemy najsilniej?
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 388
Antonio Gramsci argumentował, że propaganda jest głównym narzędziem, poprzez które współczesna władza się utwierdza. Dla Gramsciego propaganda jest kluczowa dla hegemonii kulturowej; innymi słowy, dominacji określonego światopoglądu (często klasy rządzącej lub elity), który jest tak głęboko zinternalizowany przez społeczeństwo, że staje się „zdrowym rozsądkiem” i bezkrytycznie akceptowany jako naturalny i nieunikniony.
Istnieje wiele powodów, dla których transnarodowy agrobiznes zdołał zapewnić sobie dominację w globalnym systemie żywnościowym, a wśród nich ogromne wpływy ekonomiczne i polityczne. Jednak spostrzeżenia Gramsciego, wraz z „inżynierią zgody” Bernaysa oraz modelem propagandy medialnej Chomsky'ego i Hermana, pomagają nam zrozumieć dominację tego sektora na poziomie ideologicznym.
Teoria hegemonii kulturowej Gramsciego opisuje, jak dominujące interesy zdobywają kontrolę siłą lub prawem, ale co ważniejsze, kształtując przekonania kulturowe i narracje całego społeczeństwa. Szkoły, media i instytucje naukowe pomagają zachować status quo, aby zapewnić, że interesy, którym ostatecznie służą, są postrzegane jako rzeczywistość.
Bernays rozwinął tę teorię argumentując, że współczesna propaganda odwołuje się do irracjonalnych emocji i nieświadomych pragnień, kreując zgodę na głęboko niesprawiedliwe skutki. Model propagandy Chomsky'ego i Hermana adaptuje te spostrzeżenia do ery mediów, ujawniając, jak zgoda jest tworzona poprzez wybiórcze wiadomości, opinie ekspertów, korporacyjną własność kanałów informacyjnych i systematyczne filtrowanie sprzeciwu.
Sektor agrobiznesu i technologii rolniczych jest przykładem tych teorii w praktyce. Aby zapewnić sobie hegemonię, Big Ag wykorzystuje rozległy, skoordynowany kompleks propagandowy, w którego skład wchodzą giganci PR (takie jak Ketchum i FTI Consulting), grupy fasadowe (Genetic Literacy Project, American Council on Science and Health, Cornell Alliance for Science, International Life Sciences Institute) oraz ideologicznie zorientowani specjaliści, którzy wzmacniają i rozpowszechniają jego światopogląd jako powszechnie przyjętą mądrość.
Sieci te nasycają media, dominują w wyszukiwarkach internetowych, sterują treściami „edukacyjnymi” i organizują pozorne zaangażowanie oddolne (astroturfing), a wszystko to ma na celu podtrzymywanie nieuchronności i zalet rolnictwa przemysłowego, jednocześnie sprawiając, że alternatywy oparte na lokalnych, ekologicznych i agroekologicznych uprawach wydają się marginalne lub niebezpieczne.
Do stosowanych technik należą ghostwriting, manipulowanie widocznością wyników wyszukiwania i forsowanie tematów dyskusji za pośrednictwem pozornie niezależnych ekspertów i naukowców z różnych uniwersytetów, zwłaszcza na Florydzie i w Saskatchewan. Karierowiczów, którzy uważają, że ich kwalifikacje mogą maskować lub odwracać uwagę od firm CropLife lub Fundacji Gatesa, które wyznaczają ich cele.
Zgodnie z modelem Chomsky'ego, sprzeciw jest aktywnie zwalczany. Plany działań branżowych obejmują tworzenie zespołów PR, które mają neutralizować krytyków, takich jak US Right to Know, GMWatch, dziennikarzy i naukowców działających w interesie publicznym. Metody te obejmują koordynację ataków na krytyczne komentarze i komentujących w wątkach internetowych (program Monsanto „Nie zostawiaj niczego”), wykorzystywanie kontaktów medialnych do wykluczania krytycznych głosów z paneli dyskusyjnych lub publikacji oraz bezpośrednie atakowanie reputacji oponentów.
Krytycy są umieszczani na „liście celów” i piętnowani jako mordercy (skazujący miliony na śmierć głodową za sprzeciw wobec GMO), uprzywilejowani ideolodzy „Pierwszego Świata” lub ekstremiści antynaukowi, a nie ideowi orędownicy ekologii i zdrowia publicznego.
Ten atak na reputację ma na celu ukształtowanie granic akceptowalnej debaty.
Jednocześnie przemysł próbuje kreować się na zbawcę ludzkości. Korporacyjne narracje uparcie twierdzą, że tylko przemysłowe monokultury, pestycydy i biotechnologia mogą wyżywić świat i rozwiązać problem głodu – przekaz ten powtarzają dyrektorzy firm, tacy jak prezes Syngenty, Erik Fyrwald, politycy związani z przemysłem, tacy jak skompromitowany Owen Paterson, oraz tak zwani eksperci od mediów, tacy jak Patrick Moore, który oskarżył ludzi z GMWatch o bycie „morderczymi draniami” (tak, ten „Patrick Moore”, który kiedyś twierdził w audycji radiowej, że picie glifosatu jest nieszkodliwe, ale gdy prowadzący poprosił go o wypicie, niektórzy uciekli, udając ofiarę).
Narracja o zbawieniu przemysłu jest chyba najbardziej dobitnie ucieleśniona w Zielonej Rewolucji (GR), która jest agresywnie promowana jako ostateczne osiągnięcie humanitarne ideologii agrobiznesu. GR jest przedstawiana jako triumf technologii i chemikaliów, a lobbyści agrobiznesu nie tracą czasu, by wmawiać wszystkim, że uratowała miliony ludzi przed głodem i zabezpieczyła światowe zasoby żywności. Kluczowy temat do dyskusji.
Jednak ta wersja jest zaciekle kwestionowana przez osoby badające realia panujące w praktyce. Rząd Wielkiej Brytanii nie zrobił nic w Indiach, aby faktycznie zapobiec głodowi. Według prof. Glenna Stone'a, po prostu zwiększył ilość pszenicy w diecie (zastępując tradycyjne, wysokowydajne i bogate w składniki odżywcze uprawy), a spożycie żywności na osobę mogło spaść w okresie rządów Wielkiej Brytanii.
Dla Wielkiego Rolnictwa miarą sukcesu wydaje się być nie tyle uratowane życie, co raczej penetracja rynku i egoistyczny rewizjonizm historyczny. Co więcej, rolnik ekologiczny i krytyk zielonej rewolucji Bhaskar Save posunął się jeszcze dalej, potępiając całe przedsięwzięcie jako katastrofę ekologiczną, agronomiczną i humanitarną, która w zamian za krótkoterminowy wzrost plonów w dłuższej perspektywie pogorszyła stan gleby, spowodowała utratę bioróżnorodności, wzrost zadłużenia rolników i pogłębienie zależności od korporacyjnych środków produkcji, co stanowi zaprzeczenie obiecanych rezultatów humanitarnych i spuściznę w postaci dewastacji.
Korporacje agrobiznesu i podmioty z branży wypaczają koncepcję modernizacji rolnictwa, dążąc do realizacji własnych interesów komercyjnych i ideologicznych. Dziś dyrektorzy agrobiznesu twierdzą, że tradycyjne rolnictwo indyjskie jest „zacofane”, nieefektywne i potrzebuje technologii przemysłowej oraz rozwiązań biotechnologicznych. A co proponują jako rozwiązanie? Swoje zindustrializowane monokultury, swoje chemiczne bieżnie, platformy oparte na chmurze obliczeniowej, swoje „precyzyjne” rolnictwo, genetycznie modyfikowane nasiona i środki produkcji oraz swoją dominację i wizję jako jedynej drogi do postępu i bezpieczeństwa żywnościowego.
To podejście ma na celu legitymizację dominacji korporacji, a jednocześnie marginalizację rodzimej wiedzy, praktyk agroekologicznych i alternatyw dla drobnych rolników. Bayer, jako główny gracz, strategicznie przedstawia indyjskie rolnictwo jako z natury wadliwe, aby uzasadnić ekspansję swoich zastrzeżonych nasion, środków agrochemicznych i technologii, próbując stworzyć sztuczną zgodę na rolnictwo przemysłowe pod przykrywką modernizacji.
Apele „zbawiciela” próbują ukryć szkody ekologiczne, spadek wartości odżywczej i wywłaszczenie terenów wiejskich za emocjonalnym szantażem humanitarnej konieczności i innowacji naukowo-technologicznych. Każda polityka lub ruch kwestionujący ich model jest przedstawiany jako antybiedny, antynaukowy lub bezmyślnie ideologiczny.
Wielomilionowe budżety lobbingowe zapewniają dostęp do decydentów, paneli naukowych i organów regulacyjnych. Finansowane przez przemysł badania naukowe, działania grup fasadowych i zarządzane wydarzenia medialne sprawiają, że ramy prawne i polityczne faworyzują model przemysłowy, nadając mu jeszcze większą legitymizację, a jednocześnie piętnując ruchy agroekologiczne i ekologiczne jako nierealne lub przeciwne postępowi.
Konsensus naukowy, organy regulacyjne i przekaz medialny są kształtowane tak systematycznie, że nawet osoby o odmiennych poglądach często zaczynają wierzyć w naturalność dominacji korporacji.
Atak propagandowy na agrobiznes w pełni realizuje modele hegemonii i zgody na produkcję przedstawione przez Gramsciego, Bernaysa i Chomsky'ego. Dominująca narracja wpłynęła na niemal każdą kluczową instytucję, przez co wpływ przemysłu stał się niemal niewidoczny, a krytyka niemal nie do pomyślenia.
Ale maska się zsunęła. Pęknięcia są widoczne. Od narastających dowodów naukowych na szkodliwość pestycydów, po głęboką niezrównoważoność rolnictwa monokulturowego, „zdroworozsądkowa” narracja o rolnictwie korporacyjnym jest coraz bardziej defensywna. Głośne skandale i nieustanne śledztwa niezależnych dziennikarzy i naukowców ujawniły skoordynowane taktyki branży – ghostwriting, astroturfing i kampanie oszczerstw.
W ostatnich latach ujawnienie kompleksu propagandowego stanowiło kluczowy krok w kierunku odzyskania tej narracji. Jednocześnie nagłośnienie rzeczywistego sukcesu alternatywnych modeli pomaga obalić fałszywą narrację o rolnictwie przemysłowym . Modele te nie są zakorzenione w zyskach korporacyjnych, zależności, uzależnieniu od chemikaliów ani w „modernizacji” w stylu „cudownego lekarstwa” promowanej przez firmy takie jak Bayer. Przy odpowiednim wsparciu dowody jasno wskazują, że alternatywne modele opierają się na autentycznej odporności ekologicznej, a nie na fałszywym, zastrzeżonym techno-rozwiązaniom, na wzmocnieniu pozycji drobnych rolników, a nie na wywłaszczeniu, oraz na prawdziwym bezpieczeństwie żywnościowym, a nie na chorobach i dolegliwościach.
Colin Todhunter
Autor specjalizuje się w rozwoju, żywności i rolnictwie. Jest adiunktem naukowym w Centrum Badań nad Globalizacją (CRG).
Za: https://www.globalresearch.ca/big-ags-propaganda-power/5902098
- Autor: Radosław S. Czarnecki
- Odsłon: 3008
Termin faszyzm pasuje do wszystkiego – pisał swego czasu Umberto Eco. Jak widzimy, także w Polsce jest to temat aktualny i gorący. Faszyzm można przykroić do różnych systemów polityczno-społecznych, wyjmując z niego jeden lub dwa elementy składowe, a on mimo tak zastosowanej mimikry pozostanie faszyzmem. Bo jednak są cechy nierozerwalnie immanentne wyłącznie faszyzmowi.
Eco stawia w tym kontekście zasadnicze – także współcześnie w Polsce – pytanie: „Dlaczego nie tylko ruch oporu, ale całą drugą wojnę światową na całym świecie określa się jako walkę z faszyzmem?
Jeśli przeczytacie powtórnie Komu bije dzwon Hemingwaya zobaczycie, iż Robert Jordan utożsamia swych wrogów z faszystami, choć ma na myśli hiszpańskich falangistów”.
I dalej cytuje Prezydenta USA Franklina D. Roosevelta (23.09.1944) o zwycięstwie „narodu amerykańskiego i jego sprzymierzeńców” nad faszyzmem.
Prawo międzynarodowe tworzy się po to,
by stosowali je słabi, a łamali mocarni.
Robert Knox
Faszyzm jest trendem dyktatorskim, autorytarnym, ale o doktrynie wątłej, labilnej, pseudosynkretycznej. Można go dopasować do różnych kultur, sytuacji, przestrzeni, do różnych systemów społeczno-ekonomicznych, zatem jest on przez wielu konserwatywno-liberalnych i prawicowych polityków postrzegany (i tak było również w latach 20- i 30-tych XX wieku) jako porządek mogący wprowadzić nowe-stare rozwiązania będące źródłem jakichś reform społecznych. Reform, które albo odwrócą uwagę zrewoltowanych mas od idei radykalnie lewicowych (czy nawet komunizujących) - tu: internacjonalistycznych i ponad-narodowych – w kierunku takich rozwiązań i pojęć jak np. naród, kult tradycji, konserwatywna organizacja społeczeństwa itd., albo spacyfikują radykalizm społeczny umiarkowanym i przychylnym dla kapitału reformizmem.
Eco określa faszyzm jako totalitaryzm w stylu fuzzy (tzn. rozmyty, o konturach niewyraźnych, zniuansowany, mętny itd. – czyli niejednoznaczny i ambiwalentny mogący przybierać różne kontury oraz wpisywać się w różnorakie ustroje polityczne, kultury czy tożsamości). Faszyzm, (ale i nazizm), podobnie jak wszelkie totalitaryzmy – także stalinizm – admiruje, wielbi, sakralizuje, kanonizuje, (tworząc swoistą liturgię dla tego kultu) młodość, pęd i ofensywność życia, gwałt, agresję, ryzyko. Ale także – poprzez tradycjonalizm i miłość do tego co było, do tzw. „złotego wieku”, gdzie na piedestale stawiane były wartości dawne, konwencjonalne, zwyczajowo uznane za „normalne” – „wiejskość”, ludyczność, sielską przaśność, niezmienność hierarchii.
Oto kilka archetypów jednoznacznie charakteryzujących faszyzm in situ. Kult tradycji
Pierwszą taką cechą – o której już wspomniano - jest bezwzględny kult tradycji. Co prawda, tradycjonalizm jest starszy niż faszyzm, ale jest on sztandarem wszelkich kontrrewolucji, zwłaszcza jeśli chodzi o katolicki integryzm. Dziś tradycjonalizm pod płaszczykiem quasi-liberalizmu (neoliberalizm jest karykaturą klasycznego liberalizmu) chce – i w dużej części się to mu udało – zanegować osiągnięcia modernizmu we wszystkich de facto sferach życia.
Nowa kultura powstająca na gruzach tego co upadło, zmarniało, zostało zburzone, musi być synkretyczną. Konglomeratem różnych wartości, projekcji, systemów itd. Synkretyzm to amalgamat sprzeczności (jak osławione multi-kulti - potępione przez tradycjonalistów i neofaszystów, a także lumpenliberałów), które dopiero się ucierają, tworząc nowy system. Bliski tradycjonalizmowi integryzm (zwłaszcza w krajach uznawanych za katolickie) jest przeciwny postępowi, zwłaszcza w wiedzy, gdyż prawda została już wypowiedziana, a my – strażnicy i plenipotenci siły wyższej, która wypowiedziała ową prawdę – jesteśmy jedynymi uprawnionymi jej egzegetami.
Eco pisze: „kiedy poszperacie na półkach bibliotek czy księgarni w dziale New Age, natraficie tam np. na św. Augustyna, który o ile wiem nie był faszystą. Sam fakt umieszczenia razem św. Augustyna i Stonehenge jest symptomatyczny dla prafaszyzmu”.
I tu owi bezkrytyczni wielbiciele tradycji nie protestują. Uważają bowiem, iż mesjanizm i nawrócenie (w katolicyzmie od czasów Jana Pawła II nazywa się ten proces eufemistycznie ewangelizacją i inkulturacją) z ich strony jest jak najbardziej fair i trendy. Czyli katolicyzacja wszystkiego, nawet takich artefaktów, które wiążą się z dziejami jak najbardziej odległymi i wyprzedzającymi w historii powstanie chrześcijaństwa. To typowy przejaw postawy autorytarnej, związanej z mesjanizmem czy ewangelizacją.
Odrzucenie modernizmu i postępu
Tradycja tak integrystycznie pojmowana implikuje odrzucenie modernizmu i postępu. Jest negacją jakiejkolwiek ewolucji idei, myślenia, czy opisów świata nas otaczającego. Statyka tej perspektywy jest porażająca, gdyż odmawia jednostce aktywności intelektualnej (zawężając ją do określonych ideologicznych i religijnie uzasadnianych ram). I to jest druga z cech wspólnych różnym odcieniom faszyzmu (a dalej – nazizmu).
Uwielbienie postępu technicznego, fascynacja gadżetami high-tech, kult nowinek doczesnego rozwoju nie ma tu nic do rzeczy (ów paradoks na przykładzie terrorystów wywodzących się z kręgów islamistycznych kapitalnie ukazuje Benjamin R. Barber w książce Dżihad kontra McŚwiat).
To umiłowanie technicznego rozwoju i wspomniane fascynacje koniec końcem zawsze skupiają się w soczewce Blut und Boden, czyli przaśnego, wąskiego, ograniczającego się do lokalności nacjo-patriotyzmu.
Gnoza faszystowska karmi się zawsze elementami tradycji opartymi o jakąś formę okultyzmu (nawet, jeśli o nim się nie mówi, lub go się retorycznie zwalcza), tanim mistycyzmem, totalitarną duchowością, co w połączeniu z nacjonalizmem i ksenofobią daje wymierne efekty.
Negacja świata nowoczesnego to przede wszystkim ataki na rok 1789, Oświecenie, racjonalizm, dorobek Rewolucji Francuskiej, gdyż stąd -zdaniem ultrakonserwatystów i prafaszystów - zaczęło się owo „zepsucie” (publikacje m.in. Sławomira Cenckiewicza i innych reprezentantów polskiej hiperprawicy są tu klasycznymi przykładami tej tezy). W tej mierze protofaszyzm zdecydowanie jest umiejscowiony po stronie irracjonalizmu. Irracjonalizm
Irracjonalizm to bezwzględne działanie dla samej istoty owego działania, nie dla zmian, ewolucji, postępu. Tradycjonaliści, a tym samym i faszyści różnej proweniencji, uwielbiają taką formę działania, ruch, „zadymę”, emocje i afekty. Nerwowe napięcie, onanizm nad symboliką narodowo-religijną, wielkie słowa wobec nieistotnych i przemijających spraw.
A już Arystoteles przecież nauczał, aby „nie mówić uroczyście o sprawach marnych”. Dla nich - tradycjonalistów, ultrakonserwatystów, integrystów wszelakiej maści, wreszcie jawnych faszystów - działanie musi być natychmiastowe, kiedy dostaną jakiś impuls, że coś nie jest zgodne z ich oglądem rzeczywistości, bądź jak ich ego zostanie obrażone (lub tak im się wydaje).
Myślenie, refleksja krytyczna, sceptycyzm są formami kastracji ich pojęcia człowieczeństwa. Bo podważają one Autorytet, na którym – niczym na barkach Atlasa – opiera się ich kruchy i mizerny świat. Kultura sama w sobie jest pojęciem podejrzanym, labilnym, zwłaszcza taka kultura, która opiera się o krytycyzm, zdystansowanie do rzeczywistości ją otaczającej, logicznie chłodny realizm i analityczny racjonalizm. Intelektualny atak faszystów - o ile taki jest w ogóle możliwy – idzie w kierunku absolutnej deprecjacji kultury liberalnej, ewolucyjnej, synkretycznej, właśnie z racji odchodzenia od tzw. tradycyjnych wartości.
Odrzucony synkretyzm
Czy rzeczywiście z istoty synkretyzmu wynika jego immanencja dla tego co nazywamy prafaszyzmem? Włoski uczony, od którego rozpoczynam ten esej jest zdania, że tak, albowiem jakakolwiek forma krytyki jest nie do zaakceptowania przez synkretyzm. Śmiem wątpić.
Wszelka wielość, pluralizm, wielopłaszczyznowość odniesień, siłą rzeczy niosą ze sobą krytycyzm właśnie z racji wzajemnego obcowania owych mnogości.
Zderzanie się, konfrontowanie czy konkurencja i w tym kontekście tworzenie nowej synkretycznej jakości – bo na tym m.in. polega synkretyzm (amalgamat różnych trendów, idei, pomysłów etc.) – wydaje z siebie owo scalenie postępujące nie na zasadzie absorpcji ewangelizacji, lecz wedle teorii melting pot (tygiel narodów) Israela Zangwilla: wymieszania, wzajemnego rozpuszczenia się, kulturowego metysażu, co powoduje powstanie całkiem nowej jakości.
Oczywiście, dla takiej postawy i sposobu widzenia świata, potrzebny jest określony aparat pojęciowo-mentalny, osobowość otwarta i daleko rozwinięte poczucie humanizmu. I z tej racji synkretyzm jest obcy protofaszyzmowi. A kultura Zachodu jest od przynajmniej dwóch wieków w mniejszym lub większym stopniu synkretyczna. I ten proces się pogłębia. To właśnie religijna tradycja Zachodu, ze swoim zamknięciem w obrębie religijnych dogmatów, wizji, teologii i swoistego totalitaryzmu (przeciwnego jakimkolwiek tendencjom synkretycznym) stanowi bazę dla protofaszyzmu w tym archetypie. Radosław S. Czarnecki Drugą część eseju Autora zamieścimy w nastepnym - SN 2/17 - numerze.