Prognozowanie (el)

Autor: Anna Leszkowska

Opublikowano: 26 listopad 2017

Odsłon: 10346

Idee i koncepcje są nierozerwalnie związane z historycznym, społecznym i intelektualnym kontekstem, w jakim powstawały, nie mają charakteru ponadczasowego.
Taki los może spotkać koncepcję państwa narodowego, według której ludzkość dzieli się na pewną ograniczoną liczbę narodów, które wewnętrznie zorganizowały się jako państwa, na zewnątrz zaś odgraniczają się od innych, zarazem utrzymując z nimi więzi, tworzące system stosunków międzynarodowych.

Państwo narodowe jest doświadczeniem zaledwie kilku stuleci w Europie. W pozostałych częściach świata jego obecność jest jeszcze krótsza, a nawet wątpliwa. Pojawiło się ono pod koniec średniowiecza, kiedy państwa i ich władcy usiłowali wyzwolić się spod panowania cesarza lub papieża. Państwa narodowe były potężnym motorem postępu. Na nich opierał się powestfalski system stosunków międzynarodowych, którego podstawowym wyróżnikiem była suwerenna równość państw. W wyniku dekolonizacji model ten został narzucony mieszkańcom Azji i Afryki, co jednak było sprzeczne z ich własną historią i kulturą.

Ze względu na ogromne zróżnicowanie państw, bardzo trudno jest orzekać jednoznacznie o ich kondycji i wyciągać z tego spójne wnioski. Współczesna piramida państw obejmuje zarówno giganty, jakimi są niewątpliwie Stany Zjednoczone, tradycyjną grupę wielkich potęg (Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Japonia, Chiny, Rosja), ale też masę średniaków, wreszcie drobnicę – „karłów i liliputów”. Jeśli do tego dodamy tzw. niby-państwa, tj. jednostki geopolityczne de facto kontrolujące swoje terytorium, mające ludność i efektywną władzę, lecz pozbawione uznania międzynarodowego (Tajwan, Cypr Północny, Abchazja, Górski Karabach, Naddniestrze, Osetia Południowa, Somaliland), to może okazać się, że większość spośród blisko 200 państw nie nadaje się w ogóle do samodzielnego istnienia i funkcjonowania.
Słabość państw jest zatem immanentną cechą systemu międzynarodowego, przejawem zmienności, dynamiki i ciągłej adaptacji różnych jednostek geopolitycznych do standardów środowiska międzynarodowego.

W diagnozie współczesnego świata Francis Fukuyama dostrzega rosnącą dominację państw słabych i chylących się ku upadkowi. Dzieje się tak ze względu na mobilizację nowych aktorów społecznych i nowych grup dotąd wyłączonych ze sprawowania władzy, a także konsekwencje globalizacji w postaci znoszenia barier dla rozmaitych przepływów, w tym zjawisk destrukcyjnych dla państwa (przestępczość zorganizowana, terroryzm, narkobiznes itd.).

Kilka dekad wstecz, bazując na bogatym doświadczeniu historiozoficznym, brytyjski filozof historii Arnold Toynbee prognozował upadek państw narodowych. Według jego rozmówcy, japońskiego uczonego Daisaku Ikedy, „idea państwa nie jest nieodzowna dla ludzkiego życia, ani nie zasługuje na najwyższy szacunek” (A. Toynbee, D. Ikeda, Wybierz życie. Dialog o ludzkiej przyszłości). Uwielbienie i poświęcanie się dla swojego państwa może stanowić poważne zagrożenie, związane zwłaszcza z negatywnymi skutkami nacjonalizmu i szowinizmu.
Zdaniem obu myślicieli, obserwacje prowadzone od końca II wojny światowej prowadzą do wniosku, że lokalne państwa narodowe ulegają zanikowi. Jest to spowodowane nasileniem się wymiany kulturalnej i gospodarczej, podejmowaniem licznych przedsięwzięć międzynarodowych, które pozostawiają niewiele miejsca do ingerencji władz państwa narodowego, hamującego międzynarodowe kontakty między ludźmi. Za Toynbee’m i Ikedą wielu teoretyków stosunków międzynarodowych zaczęło głosić podobne poglądy o nadejściu kresu państw narodowych. Kalevi Holsti określił w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku ten nurt mianem nekrologizmu.

Trzy głowy smoka

Obecnie dokonuje się rewizji powyższych poglądów. Mówiąc językiem Friedricha Nietzschego, „z faktu, że bóg państwa narodowego jest śmiertelny, nie wynika jeszcze, że umiera państwo. Raczej przychodzi tu na myśl mit, w którym bohater obcina smokowi łeb, a na jego miejsce wyrastają trzy nowe” (U. Beck, Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej). Wskazuje się więc, że państwa narodowe nie znikną, ale stopniowo przestaną być jedyną strukturą władzy suwerennej.

Państwo nie jest już wszechobecne zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz. W ślad za tą konstatacją postępuje wyraźny kryzys różnych ideologii, które przypisywały państwu rolę wszechpotężnego gwaranta wzrostu gospodarczego, nowoczesności i sprawiedliwości społecznej. Państwo przestaje spełniać wszystkie oczekiwania społeczne, jakie niesie postęp cywilizacyjny i internacjonalizacja różnych dziedzin życia społecznego. Jednak ciągle pozostaje głównym aktorem sceny międzynarodowej.

Wraz z globalizacją powstaje nowa przestrzeń działania i nowe jej ramy: „polityka odrywa się od granic i od państw, w efekcie czego pojawiają się dodatkowi gracze, nowe role, nowe zasoby, nieznane reguły, nowe sprzeczności i konflikty”.
Upowszechnił się pogląd, że globalizacja prowadzi do globalnego kryzysu państwa. Państwo jako organizacja polityczna społeczeństwa jest bowiem atakowane z różnych stron. Z jednej strony znajduje się pod naciskiem wielkich korporacji i banków, które chcą funkcjonować ponad granicami i nie liczą się z istnieniem ani interesem państwa. Te korporacje są zresztą często o wiele silniejsze od niewielkich organizmów państwowych, które przeważają we współczesnym świecie. Z drugiej strony, państwo jest osłabiane od wewnątrz przez etnonacjonalizmy, tendencje odśrodkowe i dezintegracyjne.

Władza publiczna w coraz mniejszym stopniu polega na przymusowej regulacji przez swoje hierarchiczne struktury, a w coraz większym stopniu jest sprawą negocjacji prowadzonych przez zdecentralizowane układy płynnych sojuszy (powiązania sieciowe). Wewnątrz suwerennych państw powstają pluralistyczne organizacje społeczne, a w stosunkach zewnętrznych pewne funkcje dotychczas należące wyłącznie do rządów państw narodowych są przejmowane przez organizacje międzynarodowe, globalne czy regionalne.
Wyzwaniem dla państwa stają się ponadnarodowe strefy handlu, kultury diaspory czy globalne miasta – megapolis, w których zanika lojalność wobec państwa narodowego. W państwach ponowoczesnych, poddających się procesom integracyjnym, system międzynarodowy przenika wewnętrzny system polityczny, następuje wzajemne mieszanie się, a nawet ingerencja rozmaitych reżimów międzynarodowych w wewnętrzny aspekt spraw zagranicznych.

„Granice są coraz mniej istotne dla państw ponowoczesnych. Dzięki wynalezieniu rakiety, samochodu i satelity stało się to faktem oczywistym w XXI wieku. Na większej części obszaru Unii Europejskiej słupy graniczne zostały usunięte i tylko na podstawie innych kolorów znaków drogowych wiemy, że jesteśmy w innym kraju. Orzeczenia sądów są obecnie egzekwowane niezależnie od granicy państwowej (aż do mandatów za parkowanie włącznie). W tym środowisku bezpieczeństwo, które kiedyś opierało się na murach, obecnie opiera się na otwartości, przejrzystości i wzajemnej bezsilności wobec agresji drugiego”(R. Cooper, Pękanie granic. Porządek i chaos w XXI wieku).

Kierunki ewolucji

Uwagę obserwatorów zajmują pytania o kierunki ewolucji państwa narodowego, o relacje między tym, co lokalne, ponadnarodowe i uniwersalne, wreszcie o przyszły kształt i rolę wewnętrznych autonomicznych organów państwa narodowego. Interesującym zagadnieniem staje się odpowiedź na pytanie o legitymizację prawa międzynarodowego, jeśli nie stoi już za nim w pełni autorytet suwerennego państwa narodowego.

Dotychczas państwo narodowe dostarczało stałych i absolutnych źródeł legitymizacji norm i organizacji międzynarodowych. Ład międzynarodowy wyrastał więc z tych samych źródeł, co porządek państw narodowych. Współczesny ład globalny rozporządza autonomicznymi źródłami legitymizacji. Nowe reguły pojawiają się na przykład w efekcie powiązania praw człowieka z panowaniem, gdy owe prawa wchodzą w konflikt z narodowym systemem reguł. Interwencja humanitarna podczas wojny w Kosowie w 1999 roku pokazała, jak można znieść usankcjonowaną prawnie suwerenność państwa narodowego. Pojawiło się wtedy określenie „militarnego humanizmu” (Noam Chomsky), które rodzi nowe zagrożenia. Otóż globalne egzekwowanie praw człowieka przy użyciu środków militarnych znosi granice między wojną a pokojem. „Wezwanie do sprawiedliwości i przestrzegania praw człowieka znienacka zamienia się w miecz, z którym wkracza się do obcych krajów” (U. Beck).

Państwa narodowe są zatem w sensie historycznym zjawiskiem zdeterminowanym przez określoną epokę. Tak jak nie było narodów i państw narodowych w czasach starożytnych, tak samo można sobie wyobrazić ich zanik w bardziej lub mniej przewidywalnej perspektywie. Zdaniem wszelkiej maści uniwersalistów ideałem, który można osiągnąć w przyszłości, jest zanik państw narodowych i zjednoczenie świata pod jednym globalnym rządem. Tradycyjne państwa zeszłyby do roli municypalnej, jako „jednostki administracji terenowej”. Takie postawy czy poglądy wynikają z przekonania o anachroniczności państwa narodowego w globalizującym się świecie.

W podobnym kierunku degradacji państw narodowych zmierzają rozważania Ulricha Becka, profesora socjologii na Uniwersytecie Monachijskim i w Londyńskiej Szkole Ekonomii i Nauk Politycznych, zmarłego na początku stycznia 2015 r. Zamiast państwa narodowego czy jakiegoś utopijnego „rządu globalnego” dostrzegał on „pewien nowy poziom metagry o władzę”, co skłaniało go do przyjęcia „spojrzenia kosmopolitycznego”. Miejsce narodowego realizmu politycznego zajmuje jego zdaniem kosmopolityczny realizm polityczny. Maksymę: „interesów narodowych trzeba bronić w sposób narodowy” zastępuje maksyma: „nasza polityka jest tym bardziej narodowa i skuteczna, im bardziej jest kosmopolityczna”(U. Beck, E. Grande, Europa kosmopolityczna. Społeczeństwo i polityka w drugiej nowoczesności).

Beck zwrócił uwagę, że państwa narodowe istnieją obecnie jedynie w ludzkich głowach, są fantomami. Także miejsce tradycyjnych stosunków międzynarodowych jako stosunków między suwerennymi państwami (ład powestfalski), zajmuje jakaś „światowa polityka wewnętrzna”. Klasyczne granice między polityką wewnętrzną i zagraniczną zacierają się i rozmywają. Podważa się samo odróżnienie „wnętrza” i „zewnętrza”. To stanowi wyzwanie dla politologii i nauki o stosunkach międzynarodowych, aby wyzwoliły się z dogmatyki spojrzenia narodowego.

Skutki globalizacji

W obszernej literaturze poświęconej skutkom globalizacji wskazuje się na zdolność państwa do samotransformacji. Rzecznicy neoliberalizmu utrzymują, że państwo nie obumiera, lecz zachowuje zdolność do przekształcania się i adaptacji. Tę pojmują jako dostosowanie do rynku światowego, na przykład przez prywatyzację sfery usług publicznych (ochrona zdrowia, łączność, telekomunikacja), czy deregulację (usunięcie przed kapitałem i strumieniami finansowymi przeszkód w postaci granic i innych zapór ochronnych).
Nie należy zatem przesądzać wszelkich przewartościowań jako kryzysu czy upadku. Przeciwnie, jak wskazują znawcy problematyki globalizacyjnej, globalizacja w sposób zróżnicowany wpływa na możliwości działania i autonomię państw narodowych. Nawet w sferze polityki gospodarczej i finansowej pozostaje znaczny obszar decyzyjny, który może być przez te państwa wykorzystany do tego, aby tak jak dawniej osiągać priorytetowe cele, wiążące się choćby z zabezpieczeniami społecznymi czy ograniczaniem bezrobocia. Ponadto państwo występuje wobec aktorów gospodarki światowej w podwójnej roli – ojczyzny i gospodarza – przez co zyskuje coraz większą rolę jako realizator interesów tej gospodarki.

Na tym tle jawi się pewien paradoks neoliberalnego pojmowania polityki i państwa. Z jednej strony chodzi o państwo minimalne, którego zadania i autonomia miałyby być przykrojone, aby tylko umożliwiały wdrażanie norm światowych (R. Nozick, Anarchia, państwo, utopia), z drugiej jednak, deregulacja rynku czy prywatyzacja sektorów publicznych jest możliwa wyłącznie przy udziale silnego państwa, sankcjonującego ład prawny, modernizującego instytucje nadzoru i ucisku, na przykład przez uszczelnianie kontroli granic i ochronę przed terroryzmem. Instytucje państwa są nadal dysponentem znacznej części dochodu narodowego: budżetu państwa, jego zasobów mineralnych (koncesje), kontroli handlu zagranicznego (licencje, zezwolenia), wreszcie dopływu inwestycji zagranicznych (kontrakty rządowe, udostępnianie terenów, udzielanie zezwoleń).

Według rozmaitych diagnoz socjologicznych, ludzkość znajduje się obecnie na etapie przechodzenia od społeczeństwa masowego do społeczeństwa planetarnego. O ile społeczeństwo masowe mieściło się w granicach państwa i o ile państwa były w stanie jakoś kontrolować swoje społeczności, o tyle żadne państwo nie jest w stanie zapanować nad społeczeństwem planetarnym. „Coraz więcej ludzi robi (bowiem) międzynarodowe interesy, pracuje międzynarodowo, kocha się międzynarodowo, zaślubia międzynarodowo, międzynarodowo żyje, podróżuje, konsumuje i gotuje, międzynarodowe stają się dzieci, wielojęzyczne i wychowane w zgeneralizowanym »nigdzie« telewizji i Internetu. Co więcej, także polityczne tożsamości i lojalności nie są już posłuszne monogamicznej lojalności narodowej”( U. Beck).

Mamy zatem do czynienia z potężnym wyzwaniem ze strony globalnego społeczeństwa obywatelskiego jako władzy opozycyjnej wobec państwa (przykład społeczności konsumenckiej jako realnie istniejącej „społeczności światowej”, która może bojkotować jakieś produkty, bez konieczności organizowania się). Nowa sytuacja nakazuje inaczej podchodzić nie tylko do problemu granic, różnic między tym, co narodowe, a tym, co międzynarodowe, lecz także między gospodarką światową i państwem, czy organizacjami ponadnarodowymi, narodami i społeczeństwami.

„Państwo z dawnych czasów, suwerenny władca własnego terytorium, uprawniony do robienia tego, co chce, bez ingerencji w jakiejkolwiek postaci, zostało poddane zasadniczej modyfikacji”. W centrum dzisiejszych kompetencji państwa „pozostaje kontrola w sprawach krajowych, szczególnie prawny monopol na użycie siły, zdolność do tworzenia i przestrzegania prawa, ale w sferze międzynarodowej nacisk przesunął się z kontroli nad terytorium i nad armiami na zdolność przyłączania się do organizacji międzynarodowych i do zawierania porozumień międzynarodowych. Zawieranie pokoju stanowi tak samo ważny element suwerenności, jak prowadzenie wojny”(R. Cooper).

Wydaje się, że era silnego państwa narodowego, zakorzenionego w Europie Zachodniej, przeminęła wraz z zakończeniem „zimnej wojny”. System międzynarodowy zmierza w stronę nakładających się na siebie ról i odpowiedzialności, z udziałem rządów, instytucji międzynarodowych i sektora prywatnego, ale nikt z nich nie znajduje się całkowicie pod kontrolą.
Próbując dokonać pewnej generalizacji, warto wskazać na historyczną prawidłowość ewolucji: od wielkich imperiów, przez państwa wielonarodowe i narodowe, do wspólnot lokalnych. Wydaje się, że wiele z tych organizmów funkcjonuje nieźle obok siebie.

Patrząc na państwo przez pryzmat jego tradycyjnych atrybutów – przymusowości, terytorialności i suwerenności – można odnieść wrażenie, że:
- Państwo traci monopol przymusu na rzecz rozmaitych sił konkurencyjnych, mafii, podziemia, handlarzy bronią, gangów, prywatnych firm ochroniarskich itp. Obecnie wszystko może zależeć od rakiety w rękach zdeterminowanych fanatyków. Wojna może się rozgrywać między jednostkami a państwami.
- Terytorium państwowe staje się obszarem operowania ze strony rozmaitych podmiotów konkurencyjnych wobec państwa – kiedyś Kościoła, a dzisiaj wielu organizacji pozarządowych, w tym potężnych korporacji transnarodowych, ruchów, sekt, a nawet pojedynczych terrorystów.
- Pod wpływem procesów integracyjnych dochodzi do desuwerenizacji państwa. Często z woli jego samego następuje redystrybucja atrybutów suwerenności w sensie jurysdykcyjnym, funkcjonalnym i terytorialnym.

Trudne pożegnania

Narody jednoczącej się Europy nie są jednak gotowe wyrzec się własnych państw. Unia Europejska w obliczu wielu przeszkód subiektywnych i obiektywnych długo jeszcze nie będzie w stanie przejść w stronę federacji i jednego superpaństwa. Państwa narodowe muszą zachować część swoich uprawnień, starając się przebudować własną tożsamość w kierunku ograniczonej samowładności i całowładności.

Wszystko to oznacza nie tyle kryzys, ile fundamentalną zmianę i określenie na nowo roli państw i rządów w uwarunkowaniach epoki globalnej. Państwa narodowe przekształcają swoje struktury i redefiniują zagrożenia po to, aby zachować tradycyjne funkcje. Okazuje się, że w wielu obszarach oddziaływań, na przykład w sferze praw człowieka czy ochrony środowiska, aktorzy działający w sferze transnarodowej domagają się bardziej stanowczych państwowych regulacji i silniejszej współpracy międzynarodowej.
„Dzisiejszy dynamiczny rozwój rynku i technologii nie będzie trwał wiecznie. Dlatego instytucje państwa wciąż są potrzebne, by bronić nas w sytuacjach kryzysu. Ich demontaż jest działaniem nader nierozsądnym. Świadczy o tym, że nie umiemy czerpać nauk z historii”(T. Judt, Buldożer innowacji, „Europa. Tygodnik Idei”, 15.12.2007).

Jesteśmy świadkami głębokich przemian rzeczywistości społecznej, czego odbiciem są zmiany w świadomości ludzkiej i jakości nagromadzonej wiedzy. Wraz z rozszerzaniem się międzynarodowej aktywności państw na nowe dziedziny i sfery życia społecznego stają one przed nowymi wymogami i wyzwaniami. Państwo ulega daleko idącej transformacji. Mimo pojawienia się rzeszy konkurentów pozostaje ono jednak nadal głównym aktorem „zglobalizowanej społeczności międzynarodowej”. To co polityczne w stosunkach międzynarodowych jest bowiem i pozostaje domeną państw, nawet gdy inni aktorzy zwiększają swoje wpływy i oddziaływania.
Państwo jest jedyną instytucją, która dysponuje władzą i instrumentami potrzebnymi do organizowania powszechnych świadczeń społecznych oraz ograniczania nierówności dochodów i zamożności w imię dobra całej zbiorowości, zamieszkującej określone terytorium. Państwo jest też jedynym gwarantem poczucia bezpieczeństwa jednostek i grup społecznych przed niepodlegającymi żadnym regulacjom globalnymi siłami i zagrożeniami.

Jak zauważył w jednej z prac wybitny znawca prawa międzynarodowego Janusz Symonides (Wpływ globalizacji na miejsce i rolę państwa w stosunkach międzynarodowych), współcześnie „można mówić o globalnej gospodarce, ale nie ma ani globalnej społeczności ludzkiej, ani globalnej polityki, ładu czy systemu wartości. Nie ma też globalnego rządu czy globalnej organizacji, która mogłaby zastąpić państwo”.
Warto więc kierować uwagę nie tyle w stronę zaniku czy kryzysu państwa, ile w stronę odkrywania jego nowych możliwości. Pozostaje bowiem ciągle aktualne stwierdzenie, że od właściwego zrozumienia statusu i aktywności państwa zależy poznanie natury życia międzynarodowego oraz prawidłowości jego ewolucji. Wiele wskazuje na to, że tradycyjne państwa pozostaną podstawową jednostką stosunków międzynarodowych w przewidywalnej przyszłości, chociaż mogą one przestać zachowywać się w tradycyjny sposób.
Stanisław Bieleń

Powyższy tekst był publikowany w czasopiśmie „Polityka Polska” 2015, nr 6
Śródtytuły i wyróżnienia pochodzą od Redakcji.

 

 

 

 

 

 

Autor: Anna Leszkowska

Opublikowano: 28 kwiecień 2025

Odsłon: 399

Siła modeli maszynowego uczenia się wynika z możliwości wykrywania relacji statystycznych, które często są niedostrzegalne dla człowieka. One same — a nie tworzący je ludzie — określają swoje metody postępowania i sposoby podejmowania decyzji. Dlatego modele te często nazywa się czarnymi skrzynkami. Ta cecha sprawia, że są rzekomo bardziej obiektywne niż ludzie, ale ich rozumowanie jest często nieprzejrzyste i sprzeczne z ludzką intuicją, nawet w ocenie ich twórców.
Na przykład autorzy algorytmów do diagnozowania zakażeń covidem użyli jako grupy kontrolnej obszernej bazy zdjęć rentgenowskich przedstawiających zwykłe zapalenie płuc — jak się okazało, pochodzących od dzieci w wieku od jednego do pięciu lat. W rezultacie stworzone modele nauczyły się odróżniać płuca dzieci od płuc dorosłych, a nie płuca dotknięte covidem od płuc zajętych zwykłym zapaleniem.

Systemy tego typu są tajemniczymi bytami o nieznanych ścieżkach rozumowania. Nie dość, że automatyczne systemy są nieprzeniknione od strony technicznej, to jeszcze ludzie, na których życie mają one największy wpływ, rzadko zdają sobie sprawę z tej tajemniczości.
Sposób, w jaki wprowadzono algorytmy do naszego społeczeństwa, spowodował erozję indywidualnej autonomii człowieka, ale także zmniejszył siłę i decyzyjność instytucji reprezentujących nasze interesy, a zatem doprowadził do transfiguracji całego społeczeństwa.

Osobom świadomym tego, że jakieś algorytmy podejmują decyzje wpływające na ich życie, zwykle odmawia się wiedzy o wewnętrznym działaniu systemów (z punktu widzenia prywatnych firm — stanowiącym ich własność intelektualną), a ślepa wiara instytucji publicznych w skuteczność oprogramowania lub zwykła niewiedza urzędników utrudniają tym ludziom dochodzenie sprawiedliwości. Gdy komputer czegoś nam odmawia, wpadamy w błędne koło. Utrata poczucia autonomii i kontroli sprawia, że trudniej wziąć odpowiedzialność za własne postępowanie. Trudno też przypisać winę i wymierzyć karę osobom lub korporacjom, które przerzucają odpowiedzialność na oprogramowanie korzystające ze sztucznej inteligencji. W końcu maszyny nie da się postawić przed sądem.

W latach 80. XX wieku stanfordzki psycholog Albert Bandura uznał poczucie własnej skuteczności — przekonanie o tym, że mamy kontrolę nad własnymi działaniami i ich konsekwencjami – za wrodzoną cechę ludzkiej natury i nieodłączny czynnik ewolucji naszego gatunku. Jak mówił, człowiek kształtuje swoje okoliczności życiowe i otoczenie społeczne, a nie jest wyłącznie ich wytworem.
Bandura dowodził, że ludzie wywierają wpływ na otoczenie na trzy sposoby: osobiście, przez przedstawicieli oraz jako kolektyw. W ogólnym sensie przedstawicielami są osoby posiadające specjalistyczną wiedzę lub zasoby — jak lekarze, funkcjonariusze aparatu przymusu lub członkowie wybieralnych władz — wskazane przez nas, by wypowiadać się w naszym imieniu, natomiast kolektyw dysponuje wspólną pulą wiedzy i środków nacisku, by kształtować lepszą przyszłość dla wszystkich swoich członków.

Filozofowie uważają, że w ostatecznym rozrachunku wolność człowieka zależy od siły poczucia własnej skuteczności — od zdolności postrzegania podejmowanych działań i odczuwanych pragnień jako własnych, a także przekonania o posiadanej swobodzie kreowania zmian.
Systemy sztucznej inteligencji w mniejszym lub większym stopniu na wiele różnych sposobów naruszają to poczucie, wywołując w nas wrażenie osłabienia własnej sprawczości, a w skrajnych przypadkach — nawet utraty wolnej woli.

Jako społeczeństwo znaleźliśmy się więc w kłopotliwym położeniu. Sposób zarządzania sztuczną inteligencją i innymi algorytmami statystycznymi w nadchodzących latach będzie miał ogromny wpływ na nas wszystkich. Brakuje nam jednak narzędzi do kontrolowania nadchodzących zmian. Nie do końca nawet rozumiemy, na czym ten wpływ będzie polegał. Nie potrafimy zdecydować, jakie wartości moralne chcemy zakodować w tych systemach. Nie możemy dojść do porozumienia w kwestii tego, jakie mechanizmy kontrolne chcemy narzucić systemom AI. Kolektywnie zrzekamy się własnego autorytetu moralnego na rzecz maszyn.

Paradoksalnie systemy sztucznej inteligencji doprowadziły jednak nieoczekiwanie do wzmocnienia kolektywnego poczucia sprawstwa. Kiedy bowiem ludzie poczuli się ograbieni z indywidualnej zdolności do kierowania własnym postępowaniem i własną uwagą, zdali sobie sprawę z nieodłącznych cech zautomatyzowanych systemów (takich jak nieprzejrzystość, brak elastyczności, nieustanna zmienność i brak uregulowania) i zaczęli łączyć się w grupy, by walczyć z maszynami o odzyskanie poczucia człowieczeństwa.
Refleksja nad triumfalnym pochodem sztucznej inteligencji umożliwia dostrzeżenie dysproporcji sił i ruch w stronę przywrócenia równowagi. W końcu czy bez tego wciąż jeszcze będziemy ludźmi?
Madhumita Murgia

Jest to fragment książki W cieniu AI Madhumity Murgii wydanej przez Wydawnictwo Port. Jej recenzję - Życie z AI - zamieszczamy w tym numerze SN.

Autor: Anna Leszkowska

Opublikowano: 30 styczeń 2014

Odsłon: 5146

Z prof. Leszkiem Kuźnickim,  wieloletnim przewodniczącym Komitetu Prognoz PAN,  rozmawia Anna Leszkowska

 

 

-      -  Panie Profesorze, ostatnie dane ONZ mówią, że do 2100 roku ludność Ziemi osiągnie 11 miliardów. O przeludnieniu mówią gównie ekonomiści, politycy, filozofowie, nawet fizycy, jednak stosunkowo rzadko wypowiadają się o nim biolodzy. Tymczasem to biologia przynosi najbardziej wiarygodną odpowiedź dotyczącą skutków przeludnienia…

 

-          - Na podstawie obserwacji, jakie były czynione na różnych organizmach wiadomo, że w takiej sytuacji w populacji pojawiają się procesy regulacyjne. One przebiegają w różny sposób, ale najczęściej grupa redukuje swoją liczebność. I to jest skuteczna forma ratunku. Oczywiście, w pewnych przypadkach przeludnienie może prowadzić do katastrofy, ale właściwie w przyrodzie nie mamy dowodów na to, że przerost liczebności gatunku może doprowadzić  do jego zagłady. Natomiast zjawisko gwałtownej zmiany liczebności osobników jest najczęściej oznaką procesów niekorzystnych dla populacji.

Dotychczas ludzkość w okresie, jaki możemy śledzić wzrastała liczebnie. Trzeba było około 2 tysięcy lat, aby z poziomu 500 milionów zwiększyła się do jednego miliarda, co stało się na początku XIX wieku. Po kolejnych 100 latach na świecie żyło już dwa miliardy ludzi. Aktualnie jest nas ponad 7 miliardów. Wszyscy twierdzą, że nastąpi zahamowanie tego procesu i tak już się dzieje w wielu krajach.

Oceny ONZ są kwestionowane przez wiele grup badaczy uważających, że małe są szanse na przekroczenie przez ludzkość 10 miliardów. Obecna tendencja, tzn. spadek liczby ludności, obejmujący coraz więcej państw, wskazuje wyraźnie, że do 2070 roku wzrost ten zostanie zahamowany, a następnie będzie postępować wolny spadek liczebności populacji ludzkiej. Oczywiście, są to wszystko przewidywania, choć poprzednie mówiły o 12, a niektóre o 14 mld ludności, jako górnej granicy, co dziś wydaje się nieprawdopodobne.

-        Ten spadek liczby ludności nie jest równomierny na Ziemi, występuje w bogatych państwach półkuli północnej.

-        Największy jednak występuje w Chinach, najliczniejszym kraju świata. W Chinach prawdopodobnie w ciągu 50 lat nastąpi zmniejszenie liczby ludności  na ogromną skalę – być może o połowę. Chiny są najbardziej zagrożone depopulacją.

-        Ale zmniejszenie populacji w Chinach jest wymuszone decyzjami administracyjnymi, natomiast np. w wielu państwach Europy zmniejszenie populacji następuje samoistnie, bez nacisków władz państwowych.

-        To zależy bowiem od tego, jak traktuje się w danym społeczeństwie, środowisku, kobiety. Im kobiety stają się bardziej równoprawne z mężczyznami, tym bardziej dzietność spada. Tam, gdzie kobiety są bardziej zniewolone, tam jest większa dzietność i tak było zawsze. Tyle, że kiedyś  istniały czynniki, które ograniczały rozrodczość. U ludzi, którzy żyli 10 tys. lat temu dzietność była niska. Dziecko przeżyło, jeśli było karmione piersią ok. 3-4 lat. Zatem kobieta, która wówczas żyła około 40 lat, mogła wychować jedynie 2-3 dzieci.
Pierwszym skokiem w rozwoju Homo sapiens było pojawienie się rolnictwa, dzięki któremu wzrosła ilość pożywienia. Gwałtowny przyrost ludności świata przyniósł dopiero rozwój kapitalizmu. Wraz z nim nastąpiła poprawa stanu zdrowia ludzi dzięki higienie i rozwojowi służby zdrowia. Miasta – wbrew temu, co się opowiada – okazały się miejscami, gdzie można żyć zdrowo, z różnych powodów.

Zmniejszenie dzietności w XX i XXI wieku wynika przede wszystkim z podwyższenia wykształcenia kobiet i ustawodawstwa, które je wyzwoliło spod panowania mężczyzn. Na jakim poziomie się ten spadek zatrzyma – trudno powiedzieć. Uważam, że dla dobrostanu ludzkości i biosfery należy powrócić do takiego poziomu populacji, jaki był w latach 20. - 30.  XX wieku, tj. 2,5 mld ludzi. Depopulacja nie powinna wynikać z zagrożenia głodem.

Dzisiaj – w ciągu życia jednej generacji - liczba ludności wzrosła ponad dwa razy - do 7 miliardów. Jakie to więc było ogromne tempo wzrostu! Ale co ciekawe, postępujący dobrobyt na półkuli północnej, dotarł też do krajów trzeciego świata. Po raz pierwszy głód mógł być zlikwidowany. To, że nie był, wynikało i wynika z wadliwej dystrybucji żywności, niemniej na świecie produkowano i produkuje się jej wystarczająco dużo, aby nikt nie głodował. Do wzrostu ludności przyczyniła się także dekolonizacja, która dała szanse krajom kolonizowanym na rozwój. Ale to stało się dopiero po II wojnie światowej.  

-        Skoro problem nie leży w wyżywieniu rosnącej populacji ludzkiej, dlaczego niepokoi nas wzrastająca liczba ludzi na Ziemi?

-        Liczebność naszego gatunku to nie jest sprawa tylko wyżywienia. To także kwestia ekspansji człowieka, który w jakimś stopniu inaczej realizuje to, w co go wepchnęła ewolucja biologiczna. Każdy organizm w warunkach naturalnych, jeżeli ma korzystne warunki rozwoju, dąży do rozmnażania się w sposób nieograniczony, co już stwierdził Darwin. Tylko czynniki zewnętrzne stawiają mu opór. A człowiek stworzył sobie warunki (cywilizację), które te czynniki wyeliminowały. Jednocześnie ma cały czas potencjał biologiczny do nieograniczonego rozmnażania. Gdyby żył nadal w warunkach prymitywnych, jego tempo rozmnażania byłoby niskie, a wiek dożycia o połowę krótszy niż obecnie.
W XX wieku potencjalne możliwości człowieka jako organizmu, który ma silny potencjał do rozrodu, zderzyły się z cywilizacją, jaką stworzył, która otworzyła ogromne możliwości ochrony życia i to długiego. Czegoś takiego nigdy w historii człowieka nie było.

-        Niektórzy badacze uważają jednak, że przeludnienie Ziemi nigdy nie nastąpi, bowiem człowiek dzięki swojej inteligencji będzie umiał stworzyć takie warunki, aby niezależnie od liczebności swobodnie egzystować.

-        Jest to błędne rozumowanie, człowiek żyje w biosferze, gdzie nie znajduje się sam. Jeżeli będzie się w sposób nieograniczony rozmnażać, to będzie w sposób naturalny wypierać inne gatunki. Jego cywilizacja – niezależnie od jego woli - będzie powodować masowe wymieranie innych organizmów. I tak się dzieje. To człowiek – pierwszy organizm w historii Ziemi, liczącej 3,8 mld lat – eliminuje masowo organizmy. Swoją ekspansją i możliwościami cywilizacyjnymi prowadzi do tzw. antropogenicznego wymierania na powierzchni całej planety. To nie jest tylko przełowienie mórz i oceanów, ale niszczenie środowisk lądowych na wielką skalę, czego przykładem jest  wielkoobszarowe rolnictwo, degradujące przyrodę, czy wycinanie lasów deszczowych. Takie działania powodują zaburzenia w całej biosferze.

-        W doświadczeniu Calhouna z 1947 roku wykazano, że gryzonie zgromadzone na małej przestrzeni, które mają obfitość pożywienia nie tylko przestają się rozmnażać, ale i pojawia się u nich agresja powodująca m.in. kanibalizm. Czy człowiekowi żyjącemu w przeludnionym świecie nie grozi to samo?

-        Nie przenosiłbym tych doświadczeń na człowieka. Przy dzisiejszym poziomie rozwoju cywilizacji w populacji ludzkiej pojawiają się inne zagrożenia. Jest i będzie coraz mniej możliwości pracy – czyli tego, co uważaliśmy dotychczas za istotę życia człowieka. To zupełnie nowa sytuacja, z której mało kto zdaje sobie sprawę. W jej następstwie będzie coraz więcej ludzi, z którymi nie będzie wiadomo co zrobić, jeśli dostatecznie wcześnie nie zmieni się wychowania, edukacji i organizacji życia społecznego.

-        Może z tych powodów niektórzy chcą jak najszybciej kolonizować Marsa...

-        To są bzdury. Człowiek jest niewolnikiem Ziemi. Jeżeli gdziekolwiek miałby się pojawić, to musi zabrać ze sobą ten fragment Ziemi, który zapewnia mu życie. A ponieważ takich warunków prawdopodobnie nigdzie nie ma, więc tym samym pozostanie niewolnikiem Ziemi.

-        Jednak jest pan optymistą, co do rozwoju ludzkości...

-        Tak, bo mimo wszystko wierzę, że biologiczne i społeczne mechanizmy regulacyjne zostaną w sposób naturalny włączone. I że ludzkość w ciągu kolejnych dwóch wieków dojdzie do takiej liczebności, która ani nie będzie zagrażała samym ludziom, ani biosferze. Cała historia Ziemi to są zmiany, w których pojawiały się jedne organizmy, a inne znikały. Jeszcze nie tak dawno na kontynencie euroazjatyckim żyły mamuty, a wcześniej był bogaty świat małp. Cały czas ewolucji Ziemi cechowały zmiana, która zachodziła stopniowo. Nam się wydaje, że ten świat jest najpiękniejszy – i on dla nas jest najpiękniejszy, to naturalne. Ale jeśli chcemy go zachować, powinniśmy ograniczyć naszą ludzką ekspansję w biosferze.

-        Chyba, że zmieni się klimat...

-        Moim zdaniem, to larum dotyczące  zmian klimatycznych to wyłącznie polityczna sprawa pewnych grup, wręcz ideologia. Klimat w historii Ziemi wykazywał dużą zmienność i zachodziło to przy nieobecności człowieka. 

-        Istnieją przypuszczenia, że hipoteza ocieplenia jest wynikiem nacisku lobby przemysłowego, które chce w ten sposób, dla własnych korzyści, zmienić technologie, jak to miało już miejsce w przypadku freonów czy żarówek.

-        Te hipotezy są nieudowodnione. Ponadto, trzeba pamiętać, że ocieplenie z punktu widzenia całej Ziemi – przynajmniej o 2-3 stopnie – jest korzystne. Dlaczego Grenlandia nie ma być zielona, a Syberia nie ma być głównym spichlerzem świata? Że jakieś wysepki znikną? One zawsze znikały, a potem się pojawiały. Tu mamy do czynienia z naciskami pewnych lobby, których celu na razie nie znamy.
Trzeba się zastanawiać raczej nad tym, co będzie, kiedy nadejdzie następne zlodowacenie, bo ono na pewno nastąpi. Wiemy o jego nieuchronności, bo powtarzało się w historii Ziemi i może przyjść za kilkanaście tysięcy lat.

-        Dziękuję za rozmowę.

Autor: Maria Szyszkowska

Opublikowano: 28 marzec 2016

Odsłon: 2735

      Każdy człowiek jest częścią składową świata przyrody i podlega jego prawom. Jesteśmy jednocześnie współtwórcami świata kultury i cywilizacji, co stanowi o naszej odmienności od świata zwierząt. Nie znaczy to, że jesteśmy lepsi, lecz jedynie inni. Ponadto część ludzkości egzystuje nie tylko na płaszczyźnie biologicznej i kulturowej, lecz także na płaszczyźnie ideałów. A więc istnieje w sposób ukierunkowany przez wyższe wartości, które powinny zostać urzeczywistnione w świecie kultury i cywilizacji.

   Pozostajemy pod wpływem nacisku różnorodnych poglądów. Rzadko je weryfikujemy. A już Bacon, tworząc w XVII w. teorię idoli, zwrócił uwagę na to, że rozum człowieka jest zbyt mało krytyczny w stosunku do funkcjonujących poglądów, a w tym tych, które mają źródło w tradycji. Jednym ze stereotypowych stanowisk jest cenienie postępu. Niestety, w Europie postęp odnosi się przede wszystkim do rozkwitu wynalazków cywilizacyjnych. Charakterystyczne jest przy tym, że ceniąc rozkwit cywilizacji nie baczy się na negatywne skutki, które on przynosi.

    Mędrcy, począwszy od starożytności, jeżeli cenią postęp, to w znaczeniu rozwoju duchowego człowieka. Zwracają uwagę na to, że zarówno rozkwit nauk, wielu szczegółowych dyscyplin, jak i rozkwit wynalazków cywilizacyjnych nie prowadzi do rozwoju duchowego człowieka. A właśnie postęp powinien być rozumiany jako rozwój wszechstronny natury ludzkiej.

   Wynalazki cywilizacyjne  prowadzące m.in. do tworzenia megamiast  przyczyniają się przede wszystkim do zaspokajania wygody człowieka, co wzmaga bierność. Powodują także odosobnienie jednostek, które częstokroć wybierają na przykład kontakt internetowy zamiast bezpośredniej relacji człowiek-człowiek.

Akceptując rozbudowę miast ponad miarę, nie bierze się pod uwagę tego, że bliski kontakt człowieka ze środowiskiem naturalnym przyczynia się do jego wewnętrznej harmonii, czyli - do łagodzenia agresji ludzkiej. Wiadomo, że nie tylko brak kontaktu ze środowiskiem naturalnym, ale także przeludnienie wywołuje wzmożone konflikty i potęguje agresję. Zapewne na początku dziejów ludzkość nie tworzyła społeczeństwa. Przypominała zbiorowisko pustelników.

Człowiek jest bowiem z natury swej istotą aspołeczną. Ten pogląd jest równie przekonujący, co funkcjonująca u nas teoria arystotelesowsko-tomistyczna o społecznym charakterze natury człowieka. Życie wspólne stało się możliwe dzięki rezultatom wzajemnych uzgodnień. Nikt z nas nie jest samowystarczalny, co musiało doprowadzić do życia w społeczeństwie. Jesteśmy uzależnieni od innych. A więc życie w społeczeństwie nie jest czymś naturalnym i pożądanym lecz koniecznym. Trzeba to podkreślić, gdy przewiduje się narastanie liczby wielkich miast, a więc spotęgowanego zatłoczenia. Przeludnienie wywołuje wzmożone konflikty i potęguje agresję.

Samotność  w tłumie

Rozrastające się miasta będą wywoływały wzmożony stan zagubienia i osamotnienia człowieka. Życie obok siebie osób pogrążonych w świecie wirtualnym może doprowadzić do stanów depresji. Już w tej chwili znaczna część społeczeństwa wybiera kontakt z drugim człowiekiem w świecie wirtualnym a nie rzeczywistym. Telefony komórkowe używane są nadmiernie, co powoduje, że pozostaje się w kręgu osób już poznanych i brakuje chęci, by nawiązywać głębsze relacje z nowymi środowiskami.

Wielość mieszkańców megamiast będzie powodowała wzrastającą niechęć człowieka do człowieka, a więc niechęć wywołaną nadmiarem ludzi – nie zaś spowodowaną odmiennością rasową, religijną, czy światopoglądową. Miejsce nietolerancji zajmie obojętność wobec tych różnic, które dziś dzielą ludzkość. Nienawiści rasowe, religijne, polityczne, staną się drugorzędne wobec samego faktu nadmiaru osób mieszkających na terytorium dużych miast w warunkach separacji od środowiska naturalnego.  

Ludzie zbędni

Agresja spowodowana nadmiarem ludzi obok siebie żyjących a nie różnicami, które dziś są konfliktogenne, zostanie pogłębiona przez rozwarstwienie materialne. Podział społeczeństwa na grupę bogatych producentów i bankierów oraz biednych konsumentów zaostrzy się, bowiem zmniejszy się grupa średniozamożnych jednostek. Zapewne na obrzeżach wielkich miast – a więc tu, gdzie dziś ulokowane są slumsy – będą mieszkać ludzie bogaci. Ich będzie stać na spełnienie potrzeby kontaktu ze środowiskiem naturalnym. Natomiast jest prawdopodobne, że w slumsy zamienią się śródmieścia megamiast.

Potęgowanie wygody człowieka z istoty swej dążącego do niej, doprowadzi do tak wielkiej bierności, że czynne działania będą wywoływane jedynie silnymi konfliktami. Milcząca zgoda na wadliwie urządzony świat  przez liberalizm ekonomiczny stanie się wszechogarniająca. Prawo do nieposłuszeństwa obywatelskiego pozostanie niewykorzystaną deklaracją.

Wzrostowi zaludnienia miast - w skali dotąd niedoświadczanej – nie będzie towarzyszyć istotna poprawa usług publicznych. Zakładam bowiem trwałość, mimo kolejnych kryzysów, liberalizmu ekonomicznego w ciągu najbliższego półwiecza. A trzeba pamiętać, że prowadzi on do redukcji opiekuńczych działań państwa. Państwo ma nie pełnić nawet roli zastępczej, gdy zabraknie dróg, kolei, gmachów pocztowych, mostów, czy szpitali. Odwrót od dziewiętnastowiecznego liberalizmu ekonomicznego jest już dziś ewidentny.
W konsekwencji należy przewidywać spotęgowane rozwarstwienie materialne, o czym wspomniałam oraz zwielokrotnioną liczebnie grupę ludzi uznanych za zbędnych. Zaliczani będą do niej ludzie sędziwi, chorzy, niepełnosprawni fizycznie, chorzy psychicznie, niepełnosprawni intelektualnie i zapewne również twórcy wyższej kultury. Już dziś są wyraźne oznaki tego procesu, który w megamiastach się zwielokrotni. Odejście od czytelnictwa, od udziału w koncertach muzyki poważnej, od uczestniczenia w wystawach sztuki, zostanie zastąpione niską zamerykanizowaną kulturą mediów.

          Bezwartościowa mądrość

W tych wielkich miastach edukowani będą specjaliści wąskich dziedzin zatrudniani w przyszłości – by podać już dzisiejszy przykład – w klinikach kolana. Holizm, czyli teoria jedności wszechrzeczy, nie będzie odgrywać istotnej roli w edukacji. Nauki humanistyczne, a zwłaszcza filozofia, będą traktowane jako nieużyteczne dla rynku pracy. Obniży się więc poziom warstwy inteligencji. Otóż cele poznawcze dociekań i badań naukowych zostaną zepchnięte na rzecz przydatności kształcenia dla oczekiwań rzekomo obiektywnej siły rynku. Wartość mądrości zostanie zapomniana, bowiem sprawne zarządzanie oraz wykorzystywanie wiedzy dla celów praktycznych uczyni ją zbędną.

Nastawienie edukacji w megamiastach na rozwój intelektualny człowieka z pominięciem rozwoju uczuć na wyższym poziomie, jak również niedocenianie wrażliwości i wyobraźni, doprowadzi do masowego tworzenia się jednostek psychopatycznych. Brak kontaktu ze środowiskiem naturalnym również stanie się czynnikiem potęgującym liczbę psychopatów.

Egzystowanie w oderwaniu od świata przyrody, zresztą niszczonego bezwzględnym dążeniem do zysku, wywoła jeszcze mniejszy niż dotąd udział intuicji w poznaniu. Należy oczekiwać, że charakterystyczny dla Europy racjonalizm sokratejsko-kartezjańsko-heglowski spotęguje się w wielkich miastach Europy i na kontynentach kulturowo od niej zależnych, czyli w Australii, Ameryce Południowej i Północnej. Zanik udziału intuicji w poznaniu może utrudniać tworzenie odkrywczych teorii, bowiem leży ona u podłoża nowych rozwiązań teoretycznych, by wskazać jako przykład teorię Einsteina.

Lansowanej dziś innowacji będzie towarzyszyć proces stagnacji rozwoju duchowego. Mam tu na myśli wszechstronny rozwój człowieka, a więc pojęcie szersze od rozwoju intelektualnego. Stanie się to rezultatem również spotęgowanego odgrodzenia człowieka od świata przyrody, bowiem wynalazki cywilizacyjne staną się rodzajem muru zamykającego człowieka w świecie przez nas stwarzanym.

       Nobilitacja psychuszek

Należy się spodziewać w owych rozrastających się miastach zwielokrotnionej liczby osób chorych. Przyczyny tego będą różnorodne. Wymienię tu jedynie podstawowe. Otóż klimatyzowane pomieszczenia, w których milionom ludzi będzie upływać życie, to jeden z czynników chorobotwórczych. Również inne wynalazki cywilizacyjne w rodzaju telefonów komórkowych, czy nasilająca się powszechność kuchenek mikrofalowych będzie czynnikiem chorobotwórczym. Badania nad ich szkodliwością są dziś wstrzymane.
Nieobojętny będzie dla zdrowia nie tylko hałas w wielkich miastach, ale także swoisty szum rozmaitych urządzeń cywilizacyjnych. Już dziś w wyniku hałasu nie wszyscy odróżniają półtony, a w przyszłości również inne zmysły (np. wzrok) będą zagrożone wytworami cywilizacji człowieka.
Zapewne  człowiek będzie też mieć do czynienia z inwazją reklam ujednolicających świadomość  ludzi oraz zmniejszających (poprzez manipulację) ich wolność. Reklamowane będą zapewne także lekarstwa odległe od tych zalecanych przez medycynę pozaakademicką. Uboczne skutki owych lekarstw będą leczone kolejnymi lekarstwami i ten ciąg doprowadzi do degradacji zdrowia człowieka.

Gdy przelewam te refleksje na papier, nasuwają mi się słowa profesora medycyny Kazimierza Dąbrowskiego, który przewidywał, że świat w XXI wieku zacznie na tyle głęboko odstawać od właściwości natury ludzkiej, że zaszczytem będzie znalezienie się w szpitalu psychiatrycznym.  Kazimierz Dąbrowski chciał tym samym powiedzieć, że uczucia, wyobraźnia i wrażliwość jednostek prowadząca do negacji egzystowania w świecie rozkwitu cywilizacji zostanie przez psychopatów uznana za przejaw choroby psychicznej. Ludzie wrażliwi nie pogodzą się z tymi warunkami.

Należy przewidywać, że w ludziach będzie narastać niepokój zwiększającym się bezrobociem - wywołanym masowym zastępowaniem pracy człowieka przez maszyny. Niepodzielnie zapanuje świat robotów /…/. Niepokój będzie także wzrastać z powodu braku bezpieczeństwa socjalnego i towarzyszącej redukcji zatrudnienia. Człowieka będzie się traktować jak kapitał ludzki.

Należy także wziąć pod uwagę, że bezrobocie wywoła nudę, bowiem człowiek zdegradowany przez rynek i roboty będzie czuć niedosyt zastępczego życia w świecie wirtualnym. Wątpię, by pojawiły się osoby, których zadaniem byłoby organizowanie czasu wolnego jednostek pozbawionych pracy. Osób, które by zachęcały do poznawania dorobku kulturowego. Opieram to przewidywanie na tym, że już dziś są wyraziste sygnały niedoceniania, czy wręcz lekceważenia dorobku kulturowego minionych pokoleń.

Mars nie pomoże

Należy również przewidywać, że będzie narastać emigracja spowodowana złudnymi często nadziejami. Ale napływ emigrantów nie będzie wywoływać ani zaciekawienia poznawczego odmiennością kulturową, ani też życzliwości dla tego, co odmienne. Być może wzrośnie dążenie do tego, by opanować Kosmos, by na innych planetach zakładać megamiasta.  Ale przenoszenie się do nich niczego w istocie nie zmieni, ponieważ przeniesiemy tam również nierozwiązane na Ziemi ludzkie problemy i konflikty.

Aprobowanie tego, co statystycznie przeciętne oraz nacisk niskiej kultury mediów na kształt ludzkiej świadomości sprawi, że mniej będzie ukształtowanych wyrazistych indywidualności. Warto tu przypomnieć, że jeden z twórców liberalizmu dziewiętnastowiecznego J. S. Mill domagał się szczególnego szacunku i nieskrępowanej wolności dla jednostek oryginalnych. Ten głos Milla już dziś jest pomijany.

W takim ludzkim mrowisku należy się spodziewać wzrostu liczby przestępców, bowiem nastąpi zapewne powszechne zrozumienie, że izolacja więzienna nie przynosi oczekiwanych skutków. A więc staną się zjawiskiem powszechnym kary wolnościowe, których domaga się w Polsce od lat profesor Andrzej Bałandynowicz i wytworzy się społeczeństwo integrujące  nieprzestępców i przestępców. Nie będzie jednak w nim  integracji  ludzi bogatych z biednymi. Konflikty między nimi będą sprawnie rozwiązywane przez policję, bowiem rozszerzy się inwigilacja życia jednostek.

W opisanych warunkach uwaga większości jednostek będzie skoncentrowana na zaspokajaniu elementarnych potrzeb życiowych. Narośnie egoizm,  obojętność wobec obcych i agresja. Nie należy się spodziewać dysput mających prowadzić do ustalenia prawdziwych poglądów. Jeżeli będą się toczyć, to w świecie wirtualnym.

Nadzieja w transpersonalizmie

Można mieć nadzieję, że w tych okolicznościach zaczną się rozlegać hasła transpersonalizmu. Jest to pogląd sformułowany w połowie XX w. przez niemieckiego filozofa Gustawa Radbrucha (zarazem polityka w Republice Weimarskiej). Wykazał on paradoks powtarzający się od początku dziejów ludzkości. Otóż żyjące pokolenia pozostają pod wpływem haseł indywidualizmu, bądź supraindywidualizmu.
Innymi słowy, żywi w każdej epoce są zachęcani bądź do rozwoju cech indywidualnych w warunkach wolności, bądź do tego, by poświęcać swoje życie bądź państwu, bądź społeczeństwu, bądź narodowi.  Ceniąc te epoki, po których pozostały wielkie dzieła kulturowe, jednocześnie nie skłania się do wysiłku kulturotwórczego żywych.

Ten paradoks wyrażający się w tym, że czegoś innego chce się od żywych i według innych kryteriów ocenia się pokolenia, gdy przeminą, doprowadził Radbrucha do idei transpersonalizmu. Wskazuje ona jako cel wysiłków człowieka tworzenie dzieł kulturowych. Nie jest wykluczone, że transpersonalizm stanie się ideą ukierunkowującą siły psychowitalne  pozbawionego pracy człowieka w megamiastach przyszłości. Może będzie zdolny wyrywać go z zastępczego świata wirtualnego? 

Maria Szyszkowska

Powyższy tekst jest skrótem artykułu „Wpływ wielkich miast na naturę ludzką” zamieszczonego w publikacji Komitetu Prognoz PAN pt. „Megamiasta przyszłości”. Tytuł, śródtytuły i wyróżnienia pochodzą od Redakcji.