Politologia (el)
- Szczegóły
- Autor: al
- Odsłon: 5605
- Szczegóły
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 380
Refleksje osobiste z przeszłości i teraźniejszości
Meandrami ku politologii
Rozważając historię nauki o polityce w Polsce, dotyka się kwestii o różnej wadze, wywołujących niejednakie skojarzenia, odbijające świadomość zależności od uwarunkowań pokoleniowych i środowiskowych, naukowego rodowodu oraz dokonań, czy wreszcie doświadczeń i uwikłań w sprawy publiczne. Powojenny czas naukowej refleksji nad polityką najogólniej można podzielić na cztery okresy, które wykazują silny związek z przebiegiem dramy politycznej.
Pierwszy – to druga połowa lat czterdziestych ubiegłego wieku. Do 1948-1949 istniała Akademia Nauk Politycznych w Krakowie oraz Akademia Nauk Politycznych w Warszawie. Nie podejmowa-no jednak głębszej refleksji nt. polityki, co wiązało się z powo-jenną kondycją nauki. Ograniczenia pojawiły się nadto z końcem dekady wraz z wkroczeniem Polski na drogę urzeczywistniania biurokratycznej wersji socjalizmu. Przedmiot „marksizm-leninizm” sprowadzał się do propagowania marksizmu, będącego nadużyciem intelektualnym
wyrażającym się w jego zwulgaryzowaną, leninowsko-stalinowską interpretacją. Próbą „nobilitacji” było nadanie mu z czasem nazwy „naukowy socjalizm”. Równocześnie eliminowano konkurencyjne orientacje naukowe, które traktowano jako bezużyteczne w procesie „budowy” nowego ustroju.
W fazie drugiej, przypadającej na drugą połowę lat pięćdziesiątych, za sprawą Stanisława Ehrlicha, Konstantego Grzybowskiego, Juliana Hochfelda, Manfreda Lachsa, Oskara Langego i Edwarda Lipińskiego opowiadano się za odrzuceniem zwulgaryzowanego marksizmu, eliminowaniem
administracyjnego wpływu na naukę oraz integracją prawa, socjologii, ekonomii i historii w analizie polityki. Ich wysiłki zniweczyło XIII posiedzenie plenarne KC PZPR, poświęcone sprawom ideologicznym (1963), przynosząc regres w stosunku do październikowej „odwilży” i poprzedzając trzeci okres obecności w Polsce re-fleksji nad polityką.
Z końcem lat sześćdziesiątych wprowadzono przedmiot - podstawy nauk politycznych (lektorat nauk politycznych), co wiązało się z wnioskami wywiedzionymi przez władze z analizy konfliktu w marcu 1968 r. w Polsce oraz rewolty studentów w Europie Zachodniej. Dydaktyka, pozostająca pod polityczną kuratelą, najogólniej zmierzała do „uświadomienia” środowisku możliwości i ograniczeń ustrojowo-politycznych aktywności publicznej. Przedmiot stwarzał jednak możliwości przybliżenia studentom obiektywnej wiedzy. W zależności od indywidu-alnych kwalifikacji i ambicji wykładowcy wykorzystywali go w celu wzbogacania o elementy naukowej refleksji.
Reżimowe „porządki” przyniosły wszelako efekty bumerangowe. Środowisko akademickie ujawniało dążenia
emancypacyjne, nie kryjąc ambicji scjentystycznych. Jego część podejmowała inicjatywy pozostające w opozycji do oficjalnych przyzwoleń. Poddawano analizie nowe problemy, sięgano po oryginalne niejednokrotnie środki badawcze, śmielej wykorzystywano dorobek nauki światowej; przykładem są dokonania Stanisława Ehrlicha, Henryka Groszyka, Jerzego J. Wiatra. W kształtowaniu tożsamości dyscypliny istotną rolę odgrywały osoby, które w praktyce tworzyły, ale też ją przyswajały. Oto Jan Baszkiewicz, Marian Orzechowski, Franciszek Ryszka, którzy wywodzili się z nauk okrzepłych tradycją i metodologią. Bywało, że utrzymywali bliskie relacje z władzami państwowymi, bądź partią rządzącą. Wnosili własne doświadczenia, sposoby ujmowania analizowanych problemów. Ich przedsięwzięcia badawcze nadal – jakkolwiek w różnym stopniu - zachowywały specyfikę „rodowodowych” dyscyplin - prawa, ekonomii, historii, socjologii, filozofii, psychologii. Będąc historykiem (doktorat 1972 r.), autor miał sposobność korzystać z wiedzy i doświadczenia, współpracując, a bywało - przyjaźniąc się z nimi.
O losach dyscypliny w znacznej mierze decydowało organizacyjne i merytoryczne jej wyodrębnianie. W latach siedemdziesiątych uniwersytety opuścili pierwsi politolodzy. Słabła administracyjna presja na środowisko, korzystające z otwarcia na Zachód. Nadal jednak część naukowców pozostawała strażnikami „świętego płomyka” doktryny. Cechą okresu było niepodejmowanie pogłębionej analizy problemów strukturalno-funkcjonalnych porządku ustrojowo-politycznego, omijanie kwestii kontrowersyj-nych. Wprawdzie nie w pełni trafne wydaje się spostrzeżenie po-czynione przez Jerzego J. Wiatra w trakcie VIII Zjazdu PTNP (Lublin 17-19 listopada 1988), iż nieproporcjonalnie większym dorobkiem legitymowali się socjolodzy polityki. Godzi się wszelako podzielić w części jego konstatację, iż politolodzy nie doceniali wagi badań empirycznych. Wynikało to bowiem, o czym nie wspominał, m.in. z braku dostępu do materiałów odsłaniających istotę, właściwości oraz mechanizmy funkcjonowanie reżimu. Jakkolwiek – jak trafnie wywodził - „działało także polityczne asekuranctwo, gdyż łatwiej było pisać o partiach politycznych Czarnej Afryki niż o PZPR czy ZSL, o politykach zachodnich niż o własnych”.
Istotnym czynnikiem sprzyjającym tożsamościowemu krzepnięciu dyscypliny była intensyfikacja działalności Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych. Jego przedstawiciel uczestniczył w pracach International Political Science Association, co było wyrazem uzna-nia dla politologów polskich. Elementem samowiedzy i integracji były inicjatywy Centralnego Ośrodka Metodycznego Studiów Nauk Politycznych (dyr. Artur Bodnar).
Budzi sprzeciw koniunkturalne – na „polityczne zamówienie” - kwestionowanie pozytywnych aspektów jego roli przez autorów dzieła nt. politologii w Polsce (B. Krauz-Mozer, P. Borowiec, P. Ścigaj: Kim jesteś politologu? Historia i stan dyscypliny w Polsce. Kraków 2011). Ulegając syndromowi antykomunistycznemu, suponują iż jego celem było propagowanie marksizmu, będącego ogniwem frontu ideologicznego, makiawelicznym instrumentem indoktrynacji nauki. Polemizując z autorami książki, wskazywałem w recenzji („Przegląd Politologiczny” nr 3/2012), iż ich obraz marksizmu to leninowsko-stalinowskie ujęcie doktryny Marksa i Engelsa z lat pięćdziesiątych, pozostające w opozycji do rzeczywistej jej zwartości.
COM nie demonstrował sprzeciwu wobec ówczesnego ustroju. Aliści sprowadzanie tej instytucji głównie do narzędzia reżimowej indoktrynacji odbija niewiedzę, będąc tendencyjną, sprzeczną z naukowymi rygorami projekcją aktualnej poprawności politycznej. Autorzy książki – co znamienne - nie kwestionują dorobku, ani pozycji osób kooperujących z Ośrodkiem. Niełatwo jest bowiem przypisać im kolektywny udział w manipulacyjnej zmowie, więc – naiwność. A. Antoszewski, P. J. Gieorgica, J. Hausner, K. B. Janowski, M. Karwat, K. Pałecki, P. Sztompka – to autorzy korzystający z możliwości publikacyjnych COM. Ośrodek doznawał ograniczeń polityczno-administracyjnych. Przyczyniał się wszelako do upowszechnienia inicjatyw, które poza nim nie znalazłyby wsparcia czy upublicznienia; np. podręcznik Nauka o polityce. (red. A. Bodnar, Warszawa 1988). Wespół z KNP PAN wydawał „Studia Nauk Politycznych”.
Instytut Nauk Politycznych PAN, który powstał w 1988 r., kontynuował przedsięwzięcia COMSNP, poszerzając inicjatywy naukowo-badawcze, będąc miejscem interdyscyplinarnych relacji (twórczość Krystyny Kersten).
W kwestii relacji politologów z władzami nie jest możliwe formułowanie jednoznacznych ocen. Należy odnotować otwartość okazywaną nierzadko przez ośrodki dyspozycji politycznej na ich przemyślenia. Exemplum: ekspertyza K. B. Janowskiego, M. Karwata i D. Waniek nt. porozumienia narodowego z 1982 r.; opracowanie M. Gulczyńskiego z 1985 r. na tenże temat oraz J. P. Gieorgicy o protestach robotniczych z 1988, a także publikacja K. B. Janowskiego nt. dopuszczalności opozycji z 1987 r.
Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych otwierał okres czwarty historii politologii. Nie bez zachęty polityków potępiających PRL-owski reżim, środowisko politologiczne zostało poddane „oczyszczeniu”, które nierzadko realizowano bez względu na rzeczywiste powody. Wyjątkowe zasługi w w przeciwstawianiu się frontalnemu „gruzowaniu” politologii położyli członkowie ZG PTNP (z listopada 1988 r.): Henryk Groszyk (prezes), Czesław Mojsiewicz, Krzysztof Pałecki, Longin Pastusiak, J. J. Wiatr (poza Zarządem) oraz Karol B. Janowski (sekretarz generalny, wyposażony decyzją prezesa w poszerzone uprawnienia…i obowiązki).
Równocześnie część środowiska naukowego – dotąd lokująca się poza politologią – uznała, iż zmiana polityczna stworzyła szansę na opanowanie „strategicznych” miejsc w systemie organizacyjnym dyscypliny. „Oczyszczano” pole konfrontacji, eliminując merytoryczną rywalizację, wydobywano wartość i moc związków głównie z ośrodkami amerykańskimi. Wyolbrzymiano zaś ideologiczne obciążenia. Domagano się więc dokonania zasadniczych zmian w naukach społecznych, szczególnie w polito-logii. Rychło z jej inspiracji na miejsce zlikwidowanego Instytutu Nauk Politycznych PAN (pretekstem - zgon jego twórcy), powstał Instytut Studiów Politycznych, w którym na wstępie realizowano dobór kadr wedle nieklarownych zasad, eliminując z założenia osoby „przejęte” z INP. Nierzadko lekceważono opinie Rady Naukowej ISP PAN. W efekcie pozamerytorycznego zamknięcia przez kolejne lata sytuował on się poza głównym nurtem aktywności politologicznej.
Przypadek ISP PAN wpisywał się w „działania naprawcze”, których rzeczywiste cele nie wywołały wątpliwości u autorów wspomnianej książki Kim jesteś politologu?. Przeciwnie, były oceniane jako pożądane. Tym samym potwierdzili oni brak obiektywizmu i rzetelności. Nie ukazali istoty zmiany w politologii i jej skutków. Po wtóre, ulegli koniunkturalizmowi, przekonując, iż politologia stanęła przed koniecznością dokonania zasadniczych i gruntownych zmian metodologicznych, programowych i mentalnych, sprowadzając je do „odrzucenia balastu przeszłości”. Po trzecie, objaśniając sens tych zabiegów, sięgnęli po ideologiczno-polityczne instrumentarium. Uznali, iż politologia „w sposób najbardziej pełny” ma uczestniczyć w przeobrażeniach oraz być ich „beneficjentem”.
Czy należy uznać za przypadek bezkrytyczne i bezrefleksyjne przywołanie banalnej doprawdy myśli jednego z promotorów „lustracji”, który w politologii znalazł się – będąc socjologiem, uznanym znawcą czasu wolnego – na podobieństwo spadochroniarza, obejmując na wstępie dyrektorowanie ISP PAN? Ową myśl cechuje niewiedza, prymitywizm i poczucie misji politycznej. W krakowskim dziele Edmund Wnuk-Lipiński jest traktowany z czołobitnością i atencją. Onże skonstatował – relacjonowali Krakowianie - zdominowanie nauk politycznych „w okresie komunizmu (..) przez jedną tylko, marksistowską orientację, apologetyczną w stosunku do ówczesnego systemu i indoktrynacyjną w odniesieniu do społeczeństwa”. Z owej diagnozy wywiódł dyrektywę: „Przed politologią postawiono zadania nowe, ale zgodne z jej przeznaczeniem”, tj. budowanie demokracji.
Autorzy Kim jesteś politologu? bezrefleksyjnie przywołując opinię, której wartość merytoryczna i kategorialna jest wątpliwa, ochoczo wpisali się do jego „plemienia”. Przystąpiła doń Danuta Waniek, wspierając kwestionowaną merytorycznie przez Franciszka Ryszkę i Jadwigę Staniszkis oraz Radę Naukową decyzję personalną dyrektora ISP PAN, u podstaw której leżały prywatne animozje. Lata nie skłoniły jej do zmiany ocen, uznała bowiem iż nominacja Edmunda Wnuka-Lipińskiego na szefa Instytutu była „wyborem trafnym” (Paweł Dybicz: Pożegnanie z Polską Ludową,. Warszawa 2026). Nie wykazali troski o rzetelność, bezstronność i obiektywizm w opisie przemian w Polsce. Pozostając pod urokiem „guru” (Instytut Socjologii w Collegium Civitas został „uhonorowany” imieniem Edmunda Wnuka-Lipińskiego) nie przywołali - co znamienne – jego dokonań naukowych; tytuł profesora został nadany w 1992 r. „za całokształt”, przy braku przekonywającego dorobku, w tym monografii, mogącej stanowić podstawę awansu. Natomiast stwierdzają nie bez satysfakcji, iż „przeprowadzona krytyka politologii okresu PRL-u doprowadziła do likwidacji wielu jednostek organizacyjnych i naukowych (…) najbardziej spektakularną zmianą było zaprzestanie prowadzenia zajęć z nauki o polityce (…) także przeprowadzono częściową wymianę kadr”.
W książce zabrakło jakiejkolwiek refleksji co do sensu, zasięgu oraz skutków destrukcyjnej akcji likwidatorsko-lustracyjnej. Nie wspomniano o wysiłkach na rzecz zachowania wartościowego, uznanego przecież dorobku. „Umknął” fakt nieudanej próby „wypchnięcia” PTNP ze społeczności międzynarodowej i powołania na to miejsce Towarzystwa Studiów Politycznych.
Miejsca pulsowania politologii
Politologia osiągnęła w Polsce względnie pewną pozycję. Mocne strony to wyraźnie zaznaczony obszar badawczy, znaczna grupa osób profesjonalnie analizująca szeroko pojmowaną politykę, usytuowanych w wyodrębnianych instytucjach, a także liczący się - jeśli przyjąć uznawane standardy – dorobek naukowy. O wzroście znaczenia dyscypliny świadczy fakt, że cześć socjologów, historyków, prawników, ekonomistów wydobywało związki z dyscypliną (nie zawsze kierując się względami merytorycznymi).
Najsilniejszym ośrodkiem naukowo-akademickim pozostaje Warszawa z Uniwersytetem (Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych oraz Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii), także uczelniami niepaństwowymi. Tu lokuje się naj-liczniejsza kadra. Skupia grono politologów o znaczącej pozycji, mających do dyspozycji „Studia Politologiczne” oraz „E-Politikon”.
Szczególny ślad pozostawili w Lublinie Henryk Groszyk („Francuska koncepcja nauki politycznej”), Jego wychowanek w nauce i fortepianowy partner - Marek Żmigrodzki oraz Jacek Z. Pietraś („Decydowanie polityczne”); Pietraś zainicjował w latach dziewięćdziesiątych dyskusję nad standardami dydaktycznymi politologii, przyczyniając się do udział w powołaniu Wydziału Politologii. Tu z inicjatywy Marka Żmigrodzkiego powstał pierwszy w Polsce (po 1990 r.) podręcznik akademicki, (Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, red. B. Szmulik, M. Żmigrodzki), na który złożyli się autorzy „należący z reguły do czołówki polskiej politologii”. Zdołano także urzeczywistnić ideę wielotomowej Encyklopedii politologii wedle integracyjnej reguły (autorzy z różnych ośrodków). „Dziwny jest ten świat”- śpiewał Czesław Niemen - który gdyby znalazł się wśród politologów, zapytałby zapewne, dlaczego nie wspomniano o tych dziełach w krakowskim opracowaniu Kim jesteś politologu?.
Początki politologii we Wrocławiu to koniec lat sześćdziesiątych. Potencjałem intelektualnym i organizacyjnym konkurowały Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu (jego twórcą był Marian Orzechowski, promotor doktoratu autora artykułu) i Instytut Nauk Społecznych Politechniki. Jego dyrektor Józef Wołoch skupił kadrę różnej proweniencji; m. in. były pracownik KW PZPR, historyk, autor dziejów dolnośląskiej PPS, ksiądz oraz pasjonat astrologii. Z czasem w ośrodku uniwersyteckim ukształtował się zespół o znacznej aktywności naukowej: Andrzej Antoszewski (późniejszy wieloletni członek CKdsTiSN), Andrzej W. Jabłoński, Teresa Łoś-Nowak…
Pewnie w politologii osadzony jest Poznań, w którym osobliwie zapisał się Czesław Mojsiewicz, „akuszer” wielu karier naukowych. UAM pozostaje miejscem wzmożonej aktywności naukowej. Wyróżniał się w organizacji konferencji politologicznych. Znaczna ich część odbywała się w Collegium Polonicum w Słubicach.
Istotną rolę nadal odgrywa „Przegląd Politologiczny”, jakkolwiek pojawiają się symptomy braku otwartości na niekonwencjonalne, krytyczne wobec „poprawności” inicjatywy.
W Poznaniu Marceli Kosman, wykazując upór i determinację, zainaugurował konferencją „Kultura polityczna w Polsce - przeszłość i teraźniejszość” (1995 r.) przedsięwzięcia cykliczne – także wydawnicze. Zdołał „zarazić” wielu – też autora tego opracowania – przedmiotową pasją badawczą. Jego wysiłki nie doznały w UAM kompetentnej kontynuacji.
Zapewne niskie pobudki każą nie dostrzegać tych dokonań, jak czyni to Zbigniew Blok (UAM). Podejmuje zaś wysiłki wznie-sienia się na poziom równy Almondowi, Verbie i Powellowi. Promuje np. „pomiar pojęcia kultury politycznej”, niezdolny do przedstawienia merytorycznego uzasadnienia. To nie kwestia komunikowania „nowatorskich” pomysłów, lecz braku samowiedzy co do kompetencji, w tym - uznanego dorobku.
Tych warunków nie zastąpi mnożenie przywołań z wybranej, wedle nieklarownych zasad literatury bądź autorów. Nie respektuje on podstawowych reguł pracy naukowej, nakazujących dostrzeganie dokonań kompetentnych badaczy.
Nie odbiega od tego przypadku postawa Jana Garlickiego (UW), który wraz Arturem Noga-Bogomilskim opublikował książkę nt. relacji między demokracją a kulturą polityczną w Polsce (2004), w której powierzchownie i bez finalnych wniosków zastosował koncept amerykański. Onże ponadto zdaje się mniemać, iż jedna, incydentalna publikacja wystarczy, by kreować się na specjalistę mogącego lekceważyć poznańskie wysiłki, ale też twórczość innych autorów.
Skoro o o badaniach nad kulturą polityczną, trudno nie wspomnieć o Andrzeju Czajowskim, prawniku z wykształcenia, autorze rozprawy doktorskiej pt. „Zakładowa organizacja partyjna w systemie politycznym przedsiębiorstwa” oraz habilitacyjnej - „Demokratyzacja Rosji w latach 1987-1999”. Jego dokonania naukowe to „światło odbite” wybranych autorów oraz ich dzieł tyczących kultury politycznej. Do niego – jak i Bloka - można odnieść słowa Jakuba I, króla Szkocji i Anglii: „Niejeden mówi o sobie jak o Robinie Hoodzie, nigdy nie dzierżąc łuku w rękach”. To ci, którzy z ochotą przywdziewając szaty Robina of Locksley, których na nic zdają się próby naśladowania buntownika z lasu Sherwood. Nie posiadają umiejętności „strzelania z łuku”, nie legitymują się dorobkiem w zakresie badań kultury politycznej.
Niepomny Jakubowych przestróg, Czajowski uznał za nieodzowne poddanie „rekonstrukcji” ten obszar penetracji naukowej. Nie wykorzystał w pełni umiejętności „streszczania książek” nabytych w trakcie nie bezinteresownej współpracy ze służbą inwigilującą pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego (TW „Meduza”). Recenzując bowiem książkę o kulturze politycznej Polaków, nie zadał sobie trudu poddania jej choćby „punktowej” lekturze. Przybliżyłoby to odpowiedzi na nurtujące go pytania, skłaniając do rozważenia zasadności „oryginalnego” zakwestionowania uznawanej dotąd kategorii. Stwierdził bowiem, że „jest myląca i bezużyteczna, a jej wyodrębnianie w celach badawczych bezcelowe”.
Rekapitulując, wypadnie zauważyć, że wspomniani autorzy odbijają zjawisko, które w środowisku naukowym święci tryumfy. Nie dostrzegają efektów przemyśleń badaczy z różnych ośrodków naukowych nt. kultury politycznej. Owe przypadki skłaniają do „zadumy” nad stanem „czytelnictwa” wśród naukowców oraz ich „wrażliwości” na dotychczasowe dokonania? Więcej – zdolnością (i skłonnością) respektowania elementarnych zasad, określających osobliwości pracy naukowej, wśród których mieści się nakaz uwzględniania wysiłku „towarzyszy intelektualnej roboty”.
Powracając do lokowania politologii na mapie polskiej nauki, godzi się wspomnieć o Toruniu, gdzie z połączenia Instytutu Politologii oraz Instytutu Stosunków Międzynarodowych powstał w 2009 r. Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych, by przyjąć nazwę: Wydział Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie. Rolę szczególną odegrał tu Roman Bäcker, obejmując szereg funkcji i wykazując umiejętności organizacyjne, energię, ambicje i aspiracje.
Ukazując odradzanie się i dynamikę rozwoju politologii w Toruniu, godzi się wspomnieć o osobach, których aktywność i dokonania pozostają kapitałem Torunia, jakkolwiek nie eksponowanym: Marek Chmaj, Karol B. Janowski, Andrzej de Lazari, Alfred Lutrzykowski, Kazimierz Łastawski, Janusz Tkaczyński. Ich indywidualne wybory uwzględniały zapewne mnożące się przypadki podważania rygorów obowiązujących w nauce.
Politolodzy z Jagiellonki zachowują pamięć zasłużonych, którzy przyczynili się do budowania nauki o polityce: Konstantego Grzybowskiego, Kazimierza Opałki, Marka Sobolewskiego, Marka Waldenberga, Witolda Zakrzewskiego. Do ich uczniów zaliczają się Tomasz Goban-Klas, Marian Grzybowski, Andrzej Mania, Lubomir Zyblikiewicz, osobliwie - Krzysztof Pałecki – były „ambasador” polskiej politologii. Tę funkcję przejęła Teresa Sasińska-Klas, do września 2010 r. prezes ZG PTNP, której zasługi dla korporacji – zważywszy wcześniejsze i późniejsze kadencje – pozostają niepodważalne, jakkolwiek – jak wydaje -wyolbrzymiane (historia PTNP https://www.ptnp.org.pl/o-nas/historia-ptnp/).
Opisując aktywność naukową politologów, godzi się wskazać Uniwersytet Śląski. Ale także miejsca, gdzie dyscyplina się pojawiła bądź umacnia: Białystok (osobiste relacje), Bydgoszcz, Łódź, Olsztyn, Opole, Szczecin, Zielona Góra. W tej grupie lokują się Kielce, gdzie rolę inicjująco-kreatywną odegrał Ryszard Czarny, wspierany przez Adama Jamroza, Jerzego Jaskiernię (obecny dziekan Wydziału Prawa i Nauk Społecznych) czy Jacka Majchrowskiego (były prezydent Krakowa). W 1990 r. niemożliwą do zakwestionowania pozycję zdołał osiągnąć Kazimierz Kik, tracąc ją z czasem.
W „Klerykowie” nie do zatarcia „ślad” pozostawili Marian Grzybowski, Karol B. Janowski, Kazimierz Łastawski, Władysław Szostak. Wiodąca rola przypadła Agnieszce Kasińskiej-Metryce (promotorem Jej doktoratu był K. B. Janowski), kroczącej własną drogą awansu; dyrektor Instytutu Stosunków Międzynarodowych i Polityk Publicznych, członkini ZG PTNP, motywując próbę objęcia funkcji prezesa (Poznań 22.IX.2016).
Odnotowując aktywność politologów, jawi się kwestia form i płaszczyzn tożsamościowej integracji. Z czasem seminaria re-gionalne oraz konferencje ogólnopolskie zastąpiono formułą szerszą - kongresami. Otwierał je I Ogólnopolski Kongres Polito-logii (Demokratyczna Polska w globalizującym się świecie, Warszawa, 22-24.IX.2009), który okazał się przedsięwzięciem udanym pod względem organizacyjnym, liczby uczestników. Skupił grono znaczących w politologii polskiej postaci. Już wtedy główny problem nie wiązał ani referentów głównych, ani panelistów. Nie zdołano udźwignąć ciężaru opublikowania materiałów kongresowych, wyjąwszy wystąpienia głównych referentów. Kolejne zwykle kroczyły ścieżką wytyczoną przez ów kongres.
Analiza kongresów ukazuje progresywną linię kontynuacji. Nie cele naukowe, lecz „fascynacja” liczbami oraz sprawność organi-zacyjno-finansowa, efekty medialno-wizerunkowe poczęły jednak dominować, czyniąc z nich głównie wydarzenie towarzyskie. We wszystkich przypadkach brak zmaterializowania wysiłku in-telektualnego w postaci opublikowanych materiałów, wyjąwszy zwykle wystąpienia plenarne. W dobrze referentów plenarnych dominował klucz – jak radził Chryzostom Pasek – „polityczny”, „układny”, preferujący funkcje „urzędowe”, a nie walory intelektualne.
Kolejne spotkania nie wiązała także pamięć poprzednich, nie mówiąc o zasłużonych dla refleksji politologicznej postaciach; tu w ogóle panuje amnezja, czego wyrazem jest „uładzona” przeszłość (historia na stronie PTNP). Instruktywne wnioski wynikają z analizy „kongresu” wrocławskiego. W nim można dostrzec zarówno elementy sukcesów jak i niespełnionych zamiarów. Problem: „Polityka ładu.Polityka chaosu…” - tyleż ambitny, twórczo inspirujący, co ryzykowny. W zrealizowaniu celów organizacyjnych osiągnięto ład. Organizatorom kongresu, zauroczonym tytułową poetyką, nie stało wyobraźni co do rysujących się wyzwań. Oswobodzili Dżina, który objawił się tytułowym chaosem. Na wstępie przyjęto domniemanie co do jednakiego rozumienia tytułowych pojęć, otwierając pole dla dowolności w ich pojmowaniu i definiowaniu.
Można mówić wreszcie o zamknięciu na politologów innych niż z „notatnika poprawności”, a także socjologów polityki, psychologów czy przedstawicieli historii politycznej oraz nauk „praktycznych”. Niezmiennie, kongres nie doczekał się podsumo-wania merytorycznego. Nie pozostał ślad wysiłku, ani kurz wzniecony przez kongresowe „pląsy”.
W rzeczywistości dotychczasowa formuła politologicznych kongre-sów uległa wyczerpaniu. Czas tedy porzucić nuworyszowskie ambicje, będące w największym stopniu udziałem osób „prominentnych”, decydujących o sprawach dyscypliny oraz o kolejnych spotkaniach. Warto zrewidować przyzwyczajenia, by szanując nadto godne obyczaje – czego im nie staje - „ośmieliły się” publicznie, stosownie do reguł przyjętych w nauce, zmierzyć się ze znanymi przecież wątpliwościami.
Karol B. Janowski
http://karol-b-janowski.waw.pl
Prof. Karol B. Janowski jest historykiem i politologiem specjalizującym się w najnowszej historii politycznej oraz teorii i socjologii polityki.autorem m. in. książki "Kultura polityczna Polaków. Pomiędzy integracją a konfliktem" (Warszaw 2020);
http://karol-b-janowski.waw.pl/Kultura%20Polityczna%20Polakow_pomiedzy%20integracja%20a%20konfliktem.pdf
Artykuł jest zmodyfikowaną i uaktualnioną wersją opracowania „Politologii polskiej meandry” z 2019 r. (dostępnym pod linkiem - http://karol-b-janowski.waw.pl/POLITOLOGIA%20w%20POLSCE.pdf), będącego konty-nuacją rozważań, których początek sięga tekstu pt. „Politologii polskiej przemiany” w: Problemy badawcze politologii w Polsce, red. M. J. Mali-nowski, M. Burdelski, R. Ożarowski, Warszawa-Gdańsk 2004.
- Szczegóły
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 170
W politologii polskiej postępuje kryzys. Jego symptomy nie są dostrzegane. Nie „zauważa” się osłabienia obowiązujących wymagań i standardów. Formalna pozycja, przesądzająca o wpływie w nauce często nie łączy się z wartościowym dorobkiem naukowym czy dojrzałością do odpowiedzialnego spełniania przyjętych na się powinności.
Tendencję do utrzymania status quo oddaje alergia na zachęty do dyskusji nt. stanu dyscypliny oraz korporacji politologów. Brak dowodów świadczących o porzuceniu rutyny, odradzaniu godnych obyczajów oraz ethosu nauki, w tym – zdolności sprostania krytycznemu dyskursowi. Skromna jest znajomość literatury przedmiotu, a jej wykorzystanie ma znamiona intencjonalno-personalne i marketowe. Obciąża to promotorów prac dyplomowych oraz recenzentów awansów naukowych, odzwierciedlając niedostatki w rzetelnym uprawianiu nauki.
Osoby odgrywające ważne role w politologii, tworzące „prominentne” kręgi (ZG PTNP, KNP PAN oraz do niedawnej CKdsTiSN, a także PKA, co do której pojawiają się także wątpliwości) przejawiają oportunizm, nie są skłonne bądź zdolne do intelektualnego zdefiniowania głównych, realnych problemów oraz „zmierzenia” się z zagrożeniami.
Istotnym czynnikiem kryzysogennym jest przenikanie polityki do politologii. Przyjmuje to postać mentalności merkantylnej (versus - lojalność merytoryczna), pozamerytorycznej dystrybucji uprawnień i przywilejów, przewagi ducha sprawności organizacyjnej nad naukowymi przymiotami. Zanika dyskusja i krytyka (gr. kritikòs - umiejący rozróżniać, sądzić, oceniać) jako podstawowe narzędzia twórczości naukowej. Przewagę zyskują irracjonalne sympatie bądź antypatie. Marginalizowane bądź pomijane są osoby niepokorne lub „spoza układu". Nierzadko ogranicza się ich udział w procedurach awansowych, zawęża możliwości publikacyjne, nie wykorzystuje kompetencji, wiedzy i dorobku. Nie dostrzega się osłabienia wymagań w procedurze awansowej, przyśpieszaniu jej trybu („taśmowość"), nierzetelności w opiniowaniu.
Sytuację środowiska politologicznego określa jego zatomizowanie, nieskłonność do praktycznego i racjonalnego przejawiania aktywnej więzi, wyjąwszy okazjonalne spotkania (np. kongresy), czy zabiegi o przychylność w ramach procedur awansowych. Niemniej istotne jest nierzetelne postrzeganie przeszłości i niechęć czerpania z kapitału społecznego. Jej poznawanie umożliwia refleksję wolną od manipulacji orwellowskiego „ministerstwa prawdy”. Z wzorca tej instytucji czerpią zarządcy status quo. Nie dostrzegają niskiej oceny, której nie szczędzą przedstawiciele innych nauk oraz politycy…i dziennikarze, usługowo traktujący dyscyplinę i jej przedstawicieli.
Szczególnemu i wymownemu testowi zostali poddani politolodzy za sprawą premiera Donalda Tuska, który wyznał (15.10.2012): „Gdybym musiał wybierać, to wolałbym być wybitnym spawaczem, dobrze zarabiającym niż wiecznie bezrobotnym politologiem”. Opinia, prywatnie historyka, profesjonalnego kreatora i uczestnika dramy politycznej, „zwierzęcia” politycznego, który demonstruje dystans do konkretnej dyscypliny nie była przypadkowa ani incydentalna, pamiętając o jego wrażliwości na sondaże.
Tymczasem w liście „Politolog czy spawacz? Hamletowski dylemat?” (17.10. 2012), prezes ZG PTNP tego nie zauważył, sprowadzając rzecz do dramatyzowania o szerokim spektrum społecznym: „Jak będziemy funkcjonować, jeżeli będzie brakowało wśród nas politologów, socjologów czy filozofów – architektów życia publicznego?”. Posłużenie się tytułowym Hamletem zapewne nobilitowało autora quasimanifestu. Jakkolwiek nie można nie zauważyć jego pokrewieństwa z myślą Juliana Tuwima, adresowanej do przedszkolaków („Wszyscy dla wszystkich”), który przekonywał o niezbędności murarza, krawca, piekarza i szewca…
List odzwierciedlał bezradność organizacyjną i koncepcyjno-intelektualną oraz układność wobec władzy, która dla politologii winna być oczywiście nie zanikającym źródłem refleksji oraz przedmiotem kritikós. „W odpowiedzi na nasilającą się w ostatnich latach krytykę studiów politologicznych, w nurt której wpisuje się także wypowiedź premiera”, wyrażono bowiem jedynie „potrzebę podjęcia rzetelnej, merytorycznej dyskusji o roli politologii we współczesnej Polsce, a właściwie raczej – o roli współczesnego państwa inteligentnego, rozumiejącego i orientującego się na coraz bardziej złożone i wysublimowane potrzeby społeczne”.
List nie pobudził do namysłu nad kondycją dyscypliny; politolodzy milczeli. Przede wszystkim jednak to kręgi kierownicze w rzeczywistości nie oczekiwały dyskusji, nie były też na nią intelektualnie przygotowane. Nie podjęto rzeczowej analizy, nie zareagowano adekwatnie do sytuacji. Nie wykorzystano profesjonalnej wiedzy w zakresie marketingu politycznego, lobbyingu, PR oraz zarządzania kryzysowego, którą wszak dysponują akademiccy „edukatorzy”. Brak zintegrowanych działań falsyfikował wartość i moc sprawczą wspólnoty politologów.
Aliści zlekceważono odmienną – niż „hamletyzowanie” – interpretację sytuacji oraz propozycję reaktywnej strategii, zawartą w opracowaniu KBJ „Czy hamletyzować...„spawacz >or< politolog”? Z bezradnością w tle…” Prezes ZG PTNP (Roman Bäcker), „zapraszając” do namysłu nad sytuacją w efekcie opinii premiera, „nie zauważył” GLOSY (KBJ) do „Listów dot. środowiska politologicznego". Sięgnął zaś – wraz z wiceprezesem ZG Tadeuszem Wallasem – po metodę stosowaną przez biurokrację niskiego szczebla, opisaną w Prawie Parkinsona. „Wzmożony” wysiłek umysłowy prezesów zaowocował oświadczeniem: „Zarząd Główny PTNP, odnosząc się do Pana zastrzeżeń, potwierdził zasadność swojego stanowiska na stronie internetowej organizacji, że powinna ona służyć do zamieszczania tam jedynie informacji na temat wydarzeń naukowych”.
Tymczasem adresanci konfabulowali w sprawie „stanowiska” – wszak takiego brak. Zaprzeczają ponadto zaproszeniu, „odmową” zaś ośmieszyli siebie, wykazali niekompetencję i niedostatek poczucia odpowiedzialności w reprezentowaniu środowiska. Jako żywo, to Floriana Znanieckiego „ludzie zabawy”, u których odżywają „nawyki” z czasów dzieciństwa, rodem z „piaskownicy”, kiedy obrzucanie się wiaderkami i łopatkami oraz sypanie piaskiem w oczy – wobec nieskuteczności tupania – pozostaje jedyną formą reakcji na niechciane zdarzenia. Mylnie lokując zagrożenia, w istocie ulegli paranoi, która wedle R. S. Robinsa i J. M. Posta -„nie tylko uruchamia, ale i deformuje zachowania służące naprawie stanu rzeczy”.
W rzeczywistości chroniono status quo oraz związany z nim komfort, za nic mając interes środowiska. Próbowano zmarginalizować niewygodne incydenty oraz ich sprawcę. Naturę tych dążeń oddawało zebranie KNP PAN zorganizowane 7 października 2016 r. Głównej roli podjął się Mirosław Karwat, którego pozycja wśród politologów polskich zdaje się nie ulegać kwestionowaniu. Jednakowoż wygłaszając referat „Tożsamość i autoidentyfikacja polskiej politologii. Wyzwania i zagrożenia”, wbrew przejawianym dotąd przymiotom intelektualnym, podporządkował się zamysłowi organizatorów. Stosownie do ich scenariusza „nie zauważył” wcześniejszych, znanych sobie wystąpień autora niniejszego opracowania, który nb. nie został zaproszony. Ani Karwat, ani dyskutanci nie dociekali rzeczywistej genezy ani istoty zagrożeń, powierzchownie dotykając przyczyn postępującej zapaści. Nie zarysowano „mapy” odpowiedzialności za stan dyscypliny, nie „zauważono” skutków kunktatorstwa osób mających naukowy, edukacyjny i organizacyjny wpływ na funkcjonowanie nauki. Zapomnieli o zasadach wpajanych już na pierwszym roku studiów.
Czy więc Mirosław Karwat, autor książki Sztuka manipulacji, miał świadomość użycia opisanego przez się narzędzia oraz po wtóre – udziału w strategii „wykluczenia”, zastosowanej uprzednio przez „prezesów” ZG PTNP? Deklarującemu wszak „naprawę”, umknął zapewne fakt posłużenia się narzędziem stosowanym w polityce, tj. dowodem społecznej słuszności, którym - wedle Roberta Cialdiniego - jest wsparcie doznawane ze strony „publiki” (kolektywu). Stanowi on także odpowiedź na hipotezę o spirali milczenia, która sygnalizuje ucieczkę w konformizm. Sprzyja temu m. in. zhierarchizowanie świata nauki. To powody, dla których wyrazy zrozumienia dla wysiłków naprawczych okazywane prywatnie, nie przekładają się na publiczne poparcie. Dystans do polemiki, osobliwie krytyki stał się normą, ulegając poszerzeniu o działania zniechęcające o charakterze pośrednim. Mają one znamiona „rekomendacji” i przestrogi. Postawą zalecaną jest więc koniunkturalizm.
Wypada skonstatować, iż w tej poetyce mieszczą się wywody autorów Historii PTNP na stronie internetowej PTNP, wpisujące się w dyplomację konformistyczną. W prezentacji dziejów korporacji politologicznej unikają oni kontrowersyjnych i dramatycznych jej rozdziałów. Preferują obraz sukcesów i politycznego, tj. – nawiązując do Chryzostoma Paska – „układnego” ujęcia. W ramach zaś odmowy zrezygnowano z dotychczas zamieszczanego na stronie PTNP artykułu „Politologii polskiej meandry”. Dzieje dyscypliny są wypłukiwane z ważnych zdarzeń oraz ich uczestnikach. Nie jest także sprawą przypadku przemilczanie publikacji autorów przekraczających ramy poprawnej przeciętności. Przeciwnie, oto na stronie PTNP w ramach „Czytelni”, eksponowano „dzieła”: broszurę z 2006 r. oraz pracę zbiorową z 2016, sygnowane przez poprzednich prezesów. Wyróżniono także artykuł „Drapieżna” nauka/„drapieżne” publikacje i ich skutki dla dyscyplin naukowych w Polsce. Przykład nauk o polityce i administracji”, autoryzowany przez Magdalenę Musiał-Karg i Arkadiusza Żukowskiego, którzy deklarowali „przede wszystkim troskę o jakość nauki, jakość badań i publikacji”. Trudno odnaleźć choćby ślady przedmiotowej zapowiedzi bądź dróg aplikowania „drapieżności”. Ponadto fotografia ukazująca autorów dzierżących dzieło (bez wymieniania redaktorki) zdaje się zapowiadać kontynuację działań poprzedników. Zaś strona PTNP, wprawdzie interesująca graficznie, nadal pełni funkcję słupa ogłoszeniowego pożądanych, recenzowanych treści, miast być miejscem prezentowania dokonań i dyskusji.
Wielość czynników odzwierciedlających postępujący kryzys politologii, brak klimatu dla przeciwdziałania procesowi jej degradacji, jak i otwartości na propozycje naprawcze, przesądziło po latach aktywności o decyzji zrzeczenia się przeze mnie członkostwa PTNP i tytułu jego „honorowego członka”. Ową decyzję bez zwłoki zaaprobowano w dniu jej złożenia. Doprawdy byłoby przejawem fałszywej skromności odmawianie sobie satysfakcji – wprawdzie gorzkiej - z racji trafności przemyśleń czynionych od lat, a przede wszystkim ich zbieżności ze spostrzeżeniami kolegów w naukowym fachu.
Grono kontestatorów zasilił Stanisław Bieleń – wykazujący oryginalne podejście w szeregu kwestiach - który niejako w efekcie narastania konfliktu wydziałowego stał się znaczącą postacią oporu wobec negatywnych zjawisk na politologii warszawskiej, łączonych m. in. z Edwardem Haliżakiem. Nastawienie Bielenia zbiega się z konstatacją wyrażoną na posiedzeniu Komitetu Prognoz PAN (23.05.2023), żywo przywodząc na myśl wywody autora niniejszego opracowania: „Następuje polityzacja nauki (…) Zanika granica pomiędzy wiedzą naukową, a przekazem medialnym (…) Obserwujemy obniżenie prestiżu i autorytetu świata nauki (...) Rządzący niejednokrotnie ignorują lub zniekształcają wyniki badań naukowych” – stwierdzono, mając świadomość ograniczonego sprawstwa środowiska naukowego, co wyrażało tytułowe pytanie: „Dlaczego nas nie słuchają?”. „Ucieczka w upolitycznienie nauki – powiada Stanisław Bieleń, uczestnik zebrania - konformizm, służebne funkcje wspierające (…) sprawujących władzę jedynie pogłębia procesy destrukcyjne. Gdy uczelnie wyższe, zwłaszcza w dziedzinach nauk społecznych i humanistycznych stają się przybudówkami aparatu propagandy i oficjalnej doktryny, dochodzi do kapitulacji akademii przed władzą”. Potwierdzają ją enuncjacje „coraz liczniejszych autorytetów (…) osób z tytułami profesorskimi, występujących w mediach masowych, które raczej demotywują do działań w imię idei (…) nie prowokują do dyskusji, lecz bezkrytycznie odpowiadają na stawiane pytania pod z góry założoną tezę”.
Bieleń, dostrzegając wewnątrzakademicką ortodoksję, dogmatyzację “poprawnościowych” poglądów, trafnie mniema, iż wiedzie to do „wyjałowienia nauki, odcięcia jej od rzeczywistych przemian społecznych, pozbawiania badaczy odwagi i skutecznego aktywizmu”.
W kolejnej kwestii godzi się wskazać pokrewieństwo wyników własnych badań z poglądem Bielenia, który powiada: w „czasach realnego socjalizmu - było więcej buntu przeciw narzucaniu jednej oficjalnie uprawomocnionej wizji świata”. Jakkolwiek efekty owego buntu nie zawsze owocowały pozytywnymi efektami. Przykładem są kłopoty autora opracowania z racji uznania jego wystąpień o charakterze naukowym w 1968 r. za „syjonistyczne” i „rewizjonistyczne”, powodując uciążliwe dlań skutki. Oto swoista „przygoda”, kiedy praca zawierająca analizę sposobów organizowania i sprawowania władzy w Polsce w latach 1948-1981, przyjęta do druku przez PWN w 1985 r. (krótko po kolokwium habilitacyjnym), spotkała się z blokadą. W opinii, rychło po przyjęciu pracy do druku pisano: „Przypisywanie partii po prostu złej woli, wręcz premedytacji w działaniach przeciwko rozwojowi demokracji, zdarzało się czytać w przeszłości i zdarza się obecnie, ale w tekstach nie pisanych przez autorów, którzy chcą wydawać w państwowym wydawnictwie, którego siedzibą jest państwo socjalistyczne”. Ostatecznie nad politycznymi przeważyły względy naukowe; książka ukazała się cztery lata później tj. w 1989 r., znajdując – bez udziału autora - miejsce w zasobach Biblioteki Kongresu USA (obok egzemplarza pracy habilitacyjnej z 1985 r.).
Powracając do Stanisława Bielenia, sądzi on że w nauce zapanował „kanon neoliberalizmu i zachłyśnięcie się „poprawnością polityczną” o rodowodzie amerykańskim (…) Prowadzi raczej do upowszechnienia działań indoktrynacyjnych, a zamiast kreatywności – do reprodukcji (…) często inercyjnych i asekuracyjnych wzorów zachowań. (…) Postawy buntownicze są w zasadzie nie do zaakceptowania. Każdy, kto próbuje odwołać się do twórczej krytyki zastanych i powielanych poglądów zasługuje na miano ekscentryka, a najczęściej zostaje zneutralizowany, choćby przez przemilczanie (wyłączanie z publikacji, odmawianie wsparcia, brak cytowań itd.)”.
Przywołane obszerne fragmenty, wraz ze wskazaniem na pokrewieństwo obu autorów (KBJ i Bielenia), przy różnicach (Bieleń zdaje się być bliski tradycji endeckiej), zawierają sądy przemilczane w środowisku politologów. Przeważa zatem konformizm, koniunkturalizm i kunktatorstwo. O tym dowodnie przekonuje reakcja, z jaką spotkała się książka Ryszarda Skarzyńskiego (Podstawowy dylemat politologii: Dyscyplina nauki czy potoczna wiedza o społeczeństwie? O tradycji uniwersytetu i demarkacji wiedzy. Białystok 2012). Burzyła ona błogostan. Starano się ją przemilczeć, kwitując „obrzydzeniem”, a poświęcona jej uwaga to „akt nobilitacji” autora. Wywołała nieprzychylne opinie, których źródłem nie była jednak uważna lektura. „Wszyscy luminarze nauki obrazili się na autora” – pisał S. Bieleń w mailu do KBJ nie bez związku ze spostrzeżeniami autora niniejszego artykułu (recenzja książki Skarzyńskiego z 2012 r.)
Gwoli prawdy, cechą wywodów Skarzyńskiego są nierzadko krańcowo drastyczne uogólniania przypadków odchodzenia od pożądanych standardów i rygorów naukowych. „Wyróżnia” osoby, które określa zwrotami uznawanymi za obraźliwe: „ignorant”, „nieuk” etc. Styl komunikowania sytuuje go na wysokich rejestrach ekspresji emocjonalno-aksjologicznej. Pewność, z jaką głosi oceny i opinie wymagałaby zapewne głębszego namysłu, wykraczającego poza wiedzę z zakresu nauki przezeń uprawianej.
Skarzyński kreuje się na niemal jedynego „sprawiedliwego”, wyolbrzymiając wartość swych przemyśleń, przypisując sobie szczególne przymioty, w tym - odwagę. Sądzi, że „nauka (…) schodzi na poziom wiedzy potocznej”, o czym przesądza „zorganizowane symulowanie uprawiania nauki” na wiodących uniwersytetach polskich. „Główną” metodą polskiej politologii jest „kopiowanie treści przekazywanych” przez dziennikarzy, polityków i innych politologów. „Za takie prace nadaje się stopnie naukowe, a ich autorzy są lansowani jako autorytety”. Wyłania się coraz liczniejsza grupa politologów z nazwy, których twórczość ogranicza się „do egzegezy dogmatów, niewolniczego kopiowania najbardziej nieudolnych pomysłów zachodnich (najpierw kopiowano schematy radzieckie, potem automatycznie zmieniono kierunek na przeciwny), a nawet do zaprzeczenia, że politologia jest dyscypliną naukową”.
Polska politologia „już cofnęła się do poziomu wiedzy potocznej”, czego nie są świadomi prominentni politolodzy, których myślenie przeniknęła ignorancja. Oni zatem ponoszą odpowiedzialność za stan politologii. „Ich wiedza coraz bardziej przypomina wiedzę z zakresu astrologii i amatorskiej meteorologii (…) politologia jest pseudonauką, istniejącą w efekcie braku zdolności demarkacji wiedzy”.
Skondensowanym wyrazem diagnozy Skarzyńskiego jest tytuł podrozdziału – “Kosz na śmiecie”. Decydujący wpływ na wartość i kondycję dyscypliny mają wydziały „flagowych uniwersytetów”, gdzie „politologia drogowa, turystyczna, kościelna i historyczna zdobywa sobie rosnące znaczenie”. „Niejasność” sprowadziła ją do statusu „imitacji wiedzy, faktycznie pozbawionej swojego miejsca wśród nauk społecznych”. Politologię charakteryzuje „porażający” dramatyzm, katastroficzność i dekadencja. Głębia i zasięg kryzysu powodują, że jakakolwiek próba ich zmiany jest skazana na niepowodzenie.
Jawią się tu trzy możliwe strategie reaktywne. Pierwsza, to wyniosła obojętność, lekceważenie, graniczące z „obrzydzeniem”, w konsekwencji - przemilczanie. To taktyka dominująca wśród „prominentnych aktorów spektakli politologicznych”, unikających bądź niezdolnych do intelektualnego sprostania krytyce.
Druga, to atak będący formą obrony, w czym mieści się podobny jak w książce arsenał środków, lokowany „na platformie” apriorycznie demonstrowanych racji, przesądzających o słuszności ferowanych sądów. Redukuje ona pole sporu merytorycznego.
Wreszcie trzecia - racjonalne rozważenie wywodów adwersarza. Wymaga uporządkowania przedmiotu i kategorii oraz zidentyfikowania poglądów wspólnych, rozbieżnych bądź przeciwstawnych. Wymaga zachowania reguł fair play.
W przypadku książki Skarzyńskiego nie jest łatwo przejść do porządku nad agresywnym językiem, wykraczającym poza uznane kanony. Ta rysuje się jako niełatwa, lecz pożądana. Wymaga uczciwości, wzniesienia się ponad emocje, podporządkowania wymogom racjonalności, neutralności i obiektywizmu. Warunkuje je zgodne pojmowanie krytyki - kritikós - umiejętności rozróżniania, bezstronnego sądzenia, rozdzielania racji etc.
W trzeciej, reaktywnej strategii reagowania na książkę Skarzyńskiego mieści się artykuł Leszka Sykulskiego, wedle którego książka „dotyka fundamentalnych pytań (…) Wiele spostrzeżeń Autora jest niezwykle trafnych (szczególnie tych odwołujących się do ogólnej teorii i metodologii nauki)”. Recenzent równocześnie trafnie wydobył jej słabość: „Miast krytykować poglądy i książki, dokonał publicznego sądu nad koleżankami i kolegami profesorami, przyjmując jednocześnie rolę prokuratora i sędziego. Nie tylko dokonał krytyki prac naukowych, ale z rozpędu także poglądów politycznych i przebiegu kariery akademickiej jej autorów. Arbitralny ton narracji w połączeniu z wizją teorii politologii niewiele wychodzącą poza definicję mobilizacji politycznej mocno osłabia siłę przekazu Autora”.
Wydobywając walory bezkompromisowości uzasadnionych i przekonywających sądów Skarzyńskiego, godzi się zachować dystans wobec totalnie negatywnej oceny politologii polskiej. Nie znaczy to wszelako, iżby należało podzielać nastawienie chroniące status quo, eliminujących dyskusję i krytykę. Tych, którzy ostatnio święcą tryumfy na „salonach” politologii polskiej, dostępując zastanawiających zaszczytów. Oto przykład: stopień dra habilitowanego przyznany na podstawie „monotematycznego” cyklu publikacji nt. „Transformacja systemowa w Polsce po 1989 roku”, zaś tytuł profesora - w uznaniu „całokształtu” twórczości. Ten przypadek dokumentuje osłabienie niepodważalnych rygorów, decydujących o wartości nauki. To zaś nie pozwala na blankietowe zakwestionowanie wywodów Ryszarda Skarzyńskiego. Ich krytyczną analizę odzwierciedla recenzja K. B. Janowskiego “Refleksje nt. Książek o politologii. Czy upadek politologii w Polsce? („Przegląd Politologiczny” nr 3/2012). Kolejne lata potwierdziły trafność wielu zawartych w niej konstatacji.
Różnorakie refleksje wywołuje natomiast „riposta” Mirosława Karwata (Kwartalnik Naukowy OAP UW "e-Politikon", 2012 | 4 | 5-41), który spośród możliwych strategii „odnalazł” się w każdej z powyżej wyróżnionych, szczególnie jednak w strategii drugiej, tj. ataku zmierzającego do „rozprawienia” się z adwersarzem. Na wstępie Karwat nie odrzucił zupełnie kodeksu Boziewicza, oświadczając, że nie odpowiada się „na zaczepki chuligana (…) który pozbawił się zdolności honorowej”. Ostatecznie jednak porzucił szlachecki honor, uznając reakcję za „naiwną”. Nie godzi się wątpić w jego intencje, iż u źródeł decyzji o zareagowaniu na „wyskoki” autora książki leżała wola obrony „standardów dyskusji (…) reputacji badań i studiów politologicznych”, jakkolwiek zaowocowało to obnażeniem intencji „prominentnych kolegów”. To oni „pryncypialnie potępiali ten wyskok…w rozmowach kuluarowych, jednak w swych oficjalnych rolach strażników zasad nabrali wody w usta”.
Profesor Mirosław Karwat wykazuje naiwność, oczekując w „godzinie próby” pomocy ze strony „prominentnych”, kolegów uniwersyteckich, którzy przecież w swoisty – jak i on - sposób pojmują relacje między interesem osobistym i grupowym. „Bańka”, w której przeważają własne ambicje i dążenia, stała się wszak dominującą cechą politologów. Godzi się tedy zadać pytanie, czy Karwat lokuje się w jej obrębie, domagając się okazania solidarności grupowej w doprawdy wątpliwej sprawie? Dziwi bowiem, lecz nie zaskakuje przemilczenie przezeń faktu polemizowania z owym - jak określa – „wyskokiem” oraz nie dostrzeganie wsparcia, jakiego - wprawdzie nie bez zastrzeżeń - mu udzielono. Owóż Skarzyński sugeruje m.in., że Karwat wręcz „rozpaczliwie rozminął się z tendencjami nowoczesnej nauki”. Odnotowuje płodność Karwata, swoiście ją interpretując, pisząc: „kolejne książki są tylko aktami osobistej ekspresji, do której pchają go jakieś osobiste urazy z czasów młodości”. Skarzyński w swej zapiekłości, która momentami przeradza się w personalne napaści, nie dostrzega – jak podnosiłem w recenzji - potencjału intelektualnego, zdolności podejmowania i analizowania istotnych dla refleksji naukowej problemów, w tym - podmiotowości politycznej. Puentując, nie wydaje się wszakże, by Karwat mógł być uznany za „guru” przez pracowników macierzystego wydziału, którzy przyklaskiwaliby bezkrytycznie jego przedsięwzięciom.
Polemikę Karwata ze Skarzyńskim – wysoko oceniając kwalifikacje w sztuce polemizowania – trudno uznać za przekonywającą. Mnożenie wątków, będących prostą i niewyszukaną - miejscami osobistą i afektywną - reakcją na wywody Skarzyńskiego, spowodowało gubienie kwestii zasadniczych związanych ze stanem i kondycją politologii oraz postawą i zachowaniem osób za nie odpowiedzialnych. Karwat, wykreślając linię „demarkacyjną”, poucza Skarzyńskiego, powołując się na „Kodeks etyczny PAN”. Deklarując obronę politologii, ni słowem nie wspomina o postępującym upadku godnych obyczajów wśród politologów, obniżeniu poziomu wymagań awansowych oraz poziomu prac naukowych etc. Nie wiedzieć dlaczego, ujął się zaś za Zbigniewem Blokiem, usiłującym „brylować w teorii polityki” bez nieodzownych po temu kwalifikacji. Przypadek profesora z UAM wyczerpuje sens spostrzeżenia Skarzyńskiego nt. „imigrantów”, którzy nie osiągnąwszy znaczących wyników w rodzimej dyscyplinie, „moszczą” się w dziedzinie stawiającej – jak głosi fama - mniej rygorystyczne wymagania. Podobnie jak część „teoretyków” między Odrą i Bugiem, sili się na „oryginalność”, która ma przekonać o wyrastaniu ponad „przeciętność” żmudnych badań. Nie pojmuje tego – co łączy go z Karwatem - iż teoria polityki to sui generis zwieńczenie (ukoronowanie) uprzednich dokonań w w nauce.
Zdaniem Skarzyńskiego – z którym wypada się zgodzić - Blok „nie zadał sobie trudu lektury podstawowej literatury”, znając ją „z drugiej ręki, z prac swoich bliskich kolegów. Jednak sam nie sięga poza ten krąg. Blok ma ambicje ufundowania podstaw własnej teorii polityki poprzez stworzenie nowej strukturyzacji polityki.” Znajomość dorobku Zbigniewa Bloka, promowanego – co znamienne - przez Karwata, nie pozwala - mając na względzie jego „swobodę” w traktowaniu rygorów pracy naukowej, na kwestionowanie opinii Skarzyńskiego.
Otóż wywody Karwata nie odbiegają od stylu adwersarza, w czym momentami osiąga przewagę. Przyrównuje umiejętności autora książki „z walorami zawodnika konkursu, kto dalej lub szerzej splunie”. Podłożem „demaskatorskiego” nastawienia „profesora z Białegostoku” jest frustracja „megalomana”, przeżywającego „kompleks peryferyjności, prowincjonalności (…) zapomnienia i nieobecności w środowisku”. Karwat przekonuje więc: „chyba nikt nie potraktuje go poważnie jako twórczego teoretyka lub lidera środowiska”. W rzeczywistości Karwat – nad czym osobiście boleję - wbrew głoszonym zasadom oraz pasji merytorycznego polemisty stał się reprezentantem „prominentnych kolegów”, nieskłonnych i niezdolnych do podjęcia dyskusji.
Reasumując, spór ukazuje rzeczywisty problem, z którym boryka się politologia w Polsce. Nie dostrzega się – redukując krytykę - procesu i skali degradacji nauki o polityce. Ma ona różne wymiary, uwarunkowania i źródła. Jej wspólnym mianownikiem jest aprobata status quo, połączona z przywiązaniem do komfortu, niosącego równocześnie zanik godnych obyczajów, dotykającym znaczną część środowiska. Dla niego nauka przestała być obszarem twórczo „niepokornych”. Skoro elementarne reguły i zasady określające aktywność naukową są zapominane, nie można tego postrzegać inaczej niż porażkę także w obszarze przedsięwzięć edukacyjno-wychowawczych. Albowiem ten stan oraz dominujące wzorce nie pozostają bez wpływu na wychowanków, z których cześć – mając na względzie mechanizmy awansu – nie może lekceważyć rozziewu między deklarowanymi zasadami a przeważającą presją mechanizmów właściwych…polityce. Ulega tedy instynktowi „stadnemu”, wybierając konformizm.
Karol B. Janowski
http://karol-b-janowski.waw.pl
Prof. Karol B. Janowski jest historykiem i politologiem specjalizującym się w najnowszej historii politycznej oraz teorii i socjologii polityki.
- Szczegóły
- Autor: Stanisław Bieleń
- Odsłon: 3166
Nie jest łatwo badać problematykę polskiej pamięci historycznej w dzisiejszych uwarunkowaniach politycznych. Naukowe interpretacje tego zjawiska nie są pozbawione aspektu wartościującego, a wiele publikacji ma wyraźny kontekst polityczny, by nie powiedzieć partyjny. Wielu polskich intelektualistów wcale nie kryje się ze swoimi sympatiami czy antypatiami politycznymi, co rzutuje negatywnie na ich obiektywizm i wiarygodność badawczą.
Przy wielu okazjach ujawnia się mizeria intelektualna, brak wiedzy,
kwalifikacji moralnych i merytorycznych, ale także brak dobrej woli w ocenie realiów rosyjskich. Uderza przede wszystkim przypisywanie Rosjanom „apologii przeszłości dyktatorsko-reformatorskiej i przeszłości czarnosecinnej, przeszłości prawosławno-słowianofilskiej i przeszłości bolszewicko- stalinowskiej” (A. Michnik, Polityka historyczna, wariant rosyjski, „Gazeta Wyborcza”, 28.09.06).
A przecież w Rosji istnieją różne warianty myślenia o historii. Poza tym nie ma ona innej historii i nie dokona jej rewizji na zasadzie całkowitego odrzucenia, gdyż to oznaczałoby irracjonalne zaprzeczenie własnej tożsamości. Takie oczekiwania wobec niej świadczą raczej o naiwnym i utopijnym myśleniu oczekujących, albo o świadomym manipulowaniu opinią publiczną.
Niestety, badacze historii współczesnej odegrali negatywną rolę w budowaniu pamięci historycznej. Nie dokonali rekonstrukcji polskiej historii z punktu widzenia nauki, lecz kolejny raz zajęli miejsce obrońców doktryny politycznej, dopasowując się do oczekiwań władzy.
Pamięć historyczna została poddana ideologizacji. Doświadczenie jednostkowe i zbiorowe zostało podporządkowane narzuconej przez polityków narracji. W odniesieniu do historii najnowszej górę bierze – co widać choćby po kulcie żołnierzy wyklętych – narracja insurekcyjna i romantyczna, patetyczna i egzaltowana, odwołująca się do kultu śmierci pozbawionej sensu. W kontekście pamięci historycznej wypromowano slogan „polityki historycznej”, mający charakter „wytrychu”, którym posługują się politycy i propagandyści.
Hasło wylansowane w 2005 r. w programie wyborczym Prawa i Sprawiedliwości od początku miało bardzo instrumentalny charakter. Nie odnosiło się do naukowej refleksji nad historią, lecz raczej do jej interpretacji, przydatnej w budowaniu wizerunku partii i w umacnianiu jej linii politycznej. Chodziło o zweryfikowanie historii ostatnich dekad na swoją korzyść, przemodelowanie świadomości historycznej społeczeństwa tak, aby zdobyć poklask i poparcie dla określonego programu politycznego. Tzw. polityka historyczna weszła w ten sposób do instrumentarium polityczno-ideologicznego partii politycznych, stała
się elementem marketingu politycznego, przejęta przez media masowe stała się inspiracją dla programów informacyjnych i narzędziem propagandy. Jej cechą stała się selektywność poznawcza, patrzenie na przeszłość w sposób wybiórczy i dobierający zdarzenia na potrzeby konkretnej koncepcji politycznej.
Jest powszechnie przyjęte, że historia stanowi punkt wyjścia do działania
politycznego. „Jednak skuteczność tego działania – pisze Krzysztof Zamorski („Nostalgia i wzniosłość a refleksja krytyczna o dziejach”)– zależy od koncepcji historii, która leży u jego podstaw. Działania z natury rzeczy skierowanego na przyszłość. Jeśli jako punkt wyjścia przyjmiemy nostalgiczną wizję przeszłości, wyprowadzone z takiej historii wskazówki do działania politycznego narażone są na ograniczoną obserwację pola działania.
Jeśli zaś za podstawę przyjmiemy krytyczną wizję dziejów, obserwacja
pola przyszłego działania i możliwych jego skutków zwiększa się znacząco.
Rzecz jednak w tym, że zwolennicy »polityki historycznej« w Polsce zazwyczaj pozostają pod silnym wpływem historii nostalgicznej, będącej wytworem i reprezentowanej głównie przez historiografię tradycyjną”.
Koncepcja historii nostalgicznej negatywnie wpływa na sposób myślenia o przeszłości i jej opis. Przede wszystkim nawiązuje do zadanego kiedyś przez obcych bólu, wyrządzonych krzywd, cierpienia i poświęceń, a jednocześnie satysfakcji ze złożonej ofiary. Skuteczne uprawianie polityki z wykorzystaniem historii ma sens jedynie wtedy, gdy tzw. polityka historyczna stanie się źródłem analiz możliwych zagrożeń, próbą oceny szans na sukces konkretnych decyzji, nie zaś ideologią i próbą narzucania innym własnej wizji świata.
Martyrologia i heroizm
Elity polityczne Polski nie potrafią wykorzystać bogatego i złożonego doświadczenia historycznego w relacjach z Rosją inaczej, jak tylko w celu konfrontacyjnym. Polityka, niesłusznie i niepotrzebnie nazywana historyczną, jest demonizowana, opiera się na emocjonalnym wartościowaniu, co niewiele ma wspólnego ze sztuką racjonalnego osiągania celów. Ma ona przede wszystkim rywalizacyjny charakter, jest sztuką walki, dzielenia wszystkich na wrogów i przyjaciół, szerzeniem jednostronnej wizji Polski jako skrzywdzonej ofiary XX-wiecznych totalitaryzmów.
Polscy politycy uciekają od innych odmian politycznego działania: akomodacyjnego, konsensualnego czy kooperacyjnego. Nie potrafią przestawić polskiej świadomości politycznej na wyzwania przyszłości, nie umieją dokonać rzetelnej i odważnej weryfikacji możliwości, które są stosunkowo skromne, jeśli chodzi o aktywność międzynarodową.
W tym kontekście nie mają racji ci badacze polskiej i rosyjskiej pamięci
historycznej, którzy przypisują polskim decydentom silne przywiązanie
do tradycji liberalnej, a decydentom rosyjskim – do tradycji realistycznej.
Owszem, Polska przez wiele lat rzeczywiście polegała na instytucjach międzynarodowych, broniąc ładu normatywnego i instytucjonalnego, opartego na wartościach zachodnich. Istotą tych wartości jest sztuka budowania porozumień, oparta na gotowości brania pod uwagę odmiennych punktów widzenia o różnym stopniu złożoności, czyli na osiąganiu kompromisu.
Kompromis uznaje się za zasadę wspólnego dochodzenia do prawdy, co
oznacza, że żaden z partnerów nie zmusza drugiego do bezwzględnego podporządkowania się swoim poglądom i przekonaniom. Wręcz przeciwnie, pozostawia drugiej stronie niezależność w definiowaniu swoich racji. Istotą relacji jest „wczuwanie się” w punkt widzenia drugiej strony, aby przy dobrej woli przyznać jej choć trochę słuszności. Partnerzy gotowi do dialogu są tym samym gotowi prawdę drugiego partnera uczynić częścią swojej prawdy.
Zdolność do pójścia na kompromis jest często warunkowana przez stosunek sił między stronami. Państwa zajmują postawy nieustępliwe w wielu sprawach, co może być wynikiem poczucia przewag i wynikającego z nich lekceważenia oponenta oraz niedoceniania jego determinacji.
Na przykład, w Rosji panuje przekonanie, że postawy kompromisowe i koncyliacyjne są mniej skuteczne i opłacalne niż postawy bezkompromisowe. Wyrazy dobrej woli i wspaniałomyślności mogą być potraktowane przez drugą stronę jako oznaka słabości, uległości czy podstępu.
W przypadku słabszej Polski ma ona w porównaniu z Rosją bardziej ograniczone pole manewru. Powoduje to wzrost determinacji
na rzecz obrony swoich racji. Ponadto, zamiast odwołania się do praktycznych celów (co jest typowe dla etosu kupieckiego), Polacy odwołują się do dumy i godności (do etosu rycerskiego). Stąd nastawienia kompromisowe uchodzą za „nierycerskie” i „niehonorowe”. Nawet, gdy kompromis może być uznawany za efekt nadmiernej ustępliwości, jest jednak zawsze z pragmatycznego punktu widzenia lepszym rozwiązaniem niż klęska, choćby nawet najbardziej „rycerska” i „honorowa”.
Polska nie jest w stanie pogodzić się z istniejącą asymetryczną współzależnością (a nawet zależnością od Rosji, zwłaszcza w sferze energetycznej) i jako słabsza strona relacji traktuje tę asymetrię nie jako wyzwanie, ale jako śmiertelne zagrożenie. Nawołuje więc swoich zachodnich sojuszników do „wojowania z Rosją”. Gdzie tu miejsce na postawy kompromisowe, zgodne z tradycją liberalną?
Zdaniem Bronisława Łagowskiego, w Polsce koegzystują ze sobą doskonale dwie na pozór sprzeczne tradycje – martyrologiczna i heroistyczna. Wykraczają one poza pamięć historyczną, dostarczając kryteriów słuszności w polityce, zwłaszcza zagranicznej. „Martyrologia narodowa pobudza wieczną urazę do narodów sąsiednich, które kiedyś wykorzystały swoją przewagę, by nas sobie podporządkować, i rzekomo tylko czekają na okazję, żeby to powtórzyć.
Mitologia heroistyczna z kolei każe państwu demonstrować przede
wszystkim ‘odwagę’ w stosunku do innych państw, każe wysuwać roszczenia do ich ‘solidarności’, czyli obsługiwania polskich interesów, wreszcie żądać, by podporządkowały się one polskim wyobrażeniom o historii”.
W innym miejscu tenże autor jeszcze dosadniej przedstawił istotę heroistycznej koncepcji państwa, pisząc: „odwołuje się ono do cnoty odwagi, ale ta odwaga jest oderwana od okoliczności. Klęski narodowe są idealizowane z powodu odwagi, jaką wykazali zabici, trzeba mieć odwagę lądowania we mgle, trzeba zachęcać sojuszników do polityki wojowniczej, wiedząc, że własny kraj stałby się pierwszą ofiarą wymiany ciosów rakietowych. Trzeba wyszukiwać powody do wrogości wobec innych narodów, rytualizować doznane krzywdy, żeby je zachować w pamięci na wieki i odnawiać w sobie uczucia mściwości niezbędne w utrzymywaniu gotowości do wojny”.
Spór toczy się nie o fakty czy prawdę historyczną (to slogan). Idzie raczej o różne wizje, wyobrażenia, które częściej mają charakter wizualny i audialny, niż refleksyjno-intelektualny.
Stosunek do pamięci historycznej jest wynikiem „traum i wiktymizacji,
lat niewoli, dominującej roli Kościoła z jego nauką o uwznioślającej roli cierpienia, a także niskiego czynnika realnej skolaryzacji”.
Deformacje w pojmowaniu interesu narodowego
Dzisiejsza Europa jest bardziej zdominowana przez pamięć niż przez historię. Pamięć jest kwestią indywidualnych rejestrów z przeszłości, każdy ma swoją i trudno o niej dyskutować czy też przekonywać się nawzajem. O historii można dyskutować, spierać się co do jej wersji, pamięć pozostaje jednostkowa, niepowtarzalna. „Zjednoczona Europa nie wymaga wspólnej narracji historycznej – bo taka jest nierealna – ale rozumienia historii” (Timothy Snyder, Zakładnicy pamięci, GW, 28-29.03.09).
Ponadto, Zachód żyje przyszłością, ulega kosmopolityzacji, podczas gdy Wschód Europy pogrążony jest w przeszłości.
Na tym tle świat polskiej polityki nawiązuje do tradycji nasyconej treściami ksenofobicznymi. Interes narodowy jest definiowany w kategoriach egoistycznych, jako konieczność walki z historycznymi wrogami, którzy czyhają na polską niepodległość i suwerenność.
Jedynie patriotyczne elity polityczne (definicja patriotyzmu zależy od nich samych) są świadome istoty interesu narodowego. Wszyscy wątpiący czy krytykujący je za uzurpatorskie zapędy zasługują na pogardę, albo na anatemę.
Jest to nawiązanie do tradycji, która nakazuje wpajanie narodowi kolektywnej świadomości, budowanie wyłącznej lojalności wobec własnego narodowego państwa, a raczej jego władz. Konsekwencją tego podejścia są rozmaite skłonności cenzorskie, aby przeciwstawiać się wszelkiej krytyce, która kolidowałaby z tak pojętym interesem narodowym.
W Polsce mamy do czynienia z wielością zbiorowych pamięci, a tzw. polityka historyczna państwa w formie ofensywnej ma tę wielość delegalizować i uniformizować. Stworzenie jednolitej, wspólnej „całemu narodowi” pamięci historycznej jest obiektywnie niemożliwe, gdyż różne są losy i doświadczenia historyczne Polaków, zróżnicowana jest wiedza na temat historii i podzielone są narracje historyczne.
Gdyby zastosować modną obecnie w socjologii analizę dyskursów, to okaże się, że w Polsce mamy do czynienia z kilkoma rodzajami pamięci historycznej w odniesieniu do stosunków polsko-rosyjskich, a to na poziomie programów i decyzji politycznych partii i organów władzy państwowej, na poziomie medialnym, na poziomie akademickim i edukacyjnym oraz na poziomie wspólnot religijnych. Jest wreszcie pamięć potoczna.
Zwłaszcza na poziomie politycznym i medialnym, ale chyba i edukacyjnym dokonuje się w polskiej przestrzeni publicznej stygmatyzacja pamięci historycznej wobec Rosjan. Proces ten oznacza naznaczanie, piętnowanie, przypisywanie negatywnych etykiet, odrzucanie czy niszczenie wizerunku.
Działania te mają charakter intencjonalny i metodyczny, zorganizowany
i celowy, oparty na pewnej polityce, dlatego można orzec, że są prowadzone z namysłem i premedytacją. Nie można jednak wskazać jednej instytucji, która koordynowałaby tę politykę. Wiele działań ma charakter reaktywny stereotypów Sowietów na współczesną Rosję.
Strach przed Rosją
Stygmatyzacja Rosji jako wroga jest pochodną przeczulenia na tle rosyjskiej potęgi, jej zaborczych intencji i ekspansji imperialnej. Strach przed Rosją stanowi obecnie ważne narzędzie podsycania napięcia, ale i deprecjonowania jej roli mocarstwowej.
Stygmatyzowanie oznacza utrwalanie w zbiorowej świadomości i pamięci
tego, co najgorsze w odniesieniu do Rosjan. Nie ma w tym procesie miejsca na wybaczenie, zapomnienie, czy świadomą amnezję.
W stosunku do Rosjan – państwa i jego polityków – trwa ciągłe przypominanie niechlubnych wydarzeń ze stosunków wzajemnych z jednoczesnym przemilczaniem epizodów niewygodnych, demonizowanie roli sprawczej w historii i współcześnie, kreowanie klimatu „odwiecznej” wrogości. Szczególną rolę odgrywa w tym względzie propaganda nastawiona na wskazywanie historycznego wroga, który nie przestaje grozić i szkodzić Polsce.
Negatywne spojrzenie na dzisiejszą Rosję jest obciążone antyrosyjskim dyskursem ukształtowanym jeszcze w dobie romantyzmu, pod zaborami, w czasie zrywów powstańczych. Ta insurekcyjna skaza na polskiej pamięci historycznej determinuje „kultywowanie megalomańskiej heroicznej wizji dziejów” z Rosją jako „spadkobiercą wszelkiego zła” i sprawczynią wszelkich krzywd, jakich Polacy doznawali od czasów carskich.
Lekceważenie i ośmieszanie to typowe elementy retoryki stosowanej przeciw Rosji. Wiąże się z tym poczucie wyższości wobec kultury i cywilizacji rosyjskiej. Warto zauważyć, że często osoby deprecjonujące dorobek cywilizacyjny Rosji mają nikłe pojęcie o bogactwie dziedzictwa historycznego wielkiego narodu rosyjskiego, ale także narodów tworzących olbrzymi konglomerat postimperialny.
Antyrosyjskość zlewa się z antysowietyzmem, co z kolei ma związek
z delegalizacją PRL, jako państwa satelickiego, „będącego sowieckim zaborem”. Związek Radziecki, a raczej Związek Sowiecki (mimo, że w dokumentach prawnomiędzynarodowych takiej nazwy nie używano) w tym
ujęciu był tak samo zbrodniczy (o ile nie bardziej), jak hitlerowskie Niemcy.
Stawianie znaku równości między komunizmem a nazizmem jest z jednej strony wynikiem ślepoty poznawczej i lenistwa intelektualnego, a z drugiej – świadomej ideologizacji. Nie ulega wątpliwości, że oba totalitaryzmy miały zbrodniczy charakter, ale jak zauważył Władysław Markiewicz, kierowały się całkowicie rozbieżnymi racjami etyczno-intelektualnymi i motywami praktyczno - politycznymi – do tego stopnia, że powszechnie uznawano je za skrajnie przeciwstawne. „To przekonanie o nieprzezwyciężalnej wrogości żywili przede wszystkim przywódcy i zwolennicy każdego z tych ruchów”(Dwa okresy PRL. Rozmowa z prof. Władysławem Markiewiczem, „Przegląd”, 14.03.10).
II wojna światowa w powszechnie obowiązującej narracji była starciem
dwóch totalitaryzmów, z których oba były antypolskie. Tak jak symbolem
zbrodni hitlerowskich stał się Auschwitz, tak symbolem zbrodni sowieckich
jest Katyń. O ile jednak dla hitlerowskiego nazizmu celem było fizyczne
unicestwienie wrogich ras, ludobójstwo zapoczątkowane i w zasadzie zrealizowane w stosunku do europejskich Żydów i Romów, a planowane także wobec Słowian, przede wszystkim Polaków i Rosjan, o tyle stalinowski reżim był nastawiony na likwidację wrogów wewnętrznych; dlatego najliczniejszymi jego ofiarami byli obywatele ZSRR, w pierwszej kolejności kamraci Stalina ze wspólnej ekipy bolszewickiej.
Zideologizowane ujęcia historii pomijają fakt, że gdyby III Rzesza nie została pokonana, zapewne Niemcy zrealizowaliby plan wyniszczenia polskiego społeczeństwa. Skoncentrowanie uwagi historyków i polityków w latach dziewięćdziesiątych ub. wieku na represjach sowieckich spowodowało odsunięcie w cień zbrodni niemieckich, jakby mniej zasługujących na pamięć, a w każdym razie nieporuszających już
w tym samym stopniu sumień i wyobraźni jak zbrodnie Sowietów. Jak pisał Paweł Machcewicz, w takim ujęciu nie liczą się fakty, ale idee i interpretacje. Pod ich wpływem znikła różnica między eksterminacyjną polityką III Rzeszy, zagrażającą biologicznemu istnieniu narodu a terrorem sowieckim i komunistycznym, dotykającym setek tysięcy ludzi, ale po zakończeniu wojny niegrożącym już wyniszczeniem polskiego społeczeństwa, a nawet jego elit.
Stanisław Bieleń
Jest to pierwsza część eseju Autora nt. stosunków polsko-rosyjskich, jaki ukazał się w książce „Pamięć i polityka historyczna w stosunkach polsko-rosyjskich” pod redakcją naukową prof. prof. Stanisława Bielenia i Andrzeja Skrzypka.
Drugą część eseju zamieścimy w numerze następnym SN.
Wszystkie wyróżnienia pochodzą od Redakcji.

