Recenzje (el)
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 828
Na fascynującą wyprawę naukową zapraszają autorzy świeżo wydanej przez Wydawnictwo Więź książki Fizyk w jaskini światów, której głównym bohaterem jest prof. Krzysztof Meissner - specjalista w dziedzinie fizyki doświadczalnej i teoretycznej oraz matematyki, a także wykładowca i popularyzator nauki. W książce pełni rolę narratora i rozmówcy. Rozmowę prowadzi Jerzy Sosnowski, dziennikarz radiowy, humanista, polonista, fizyk - jak o sobie mówi - hobbystyczny.
Książka rozpoczyna się prologiem rodzinnym, opisem losów bliższych i dalszych przodków państwa Meissnerów. Stopniowo jej akcja przesuwa się do czasów bardziej współczesnych i dotyczy życia bohatera książki, dla którego fizyka stała się powołaniem i jest najbardziej ukochaną dziedziną nauki.
Relacja jest dokładna, barwna, wnikliwa, pełna anegdot, ale wolna od wzorów matematycznych. Prof. Meissner opowiada w niej o różnych etapach dziejów fizyki (w tym trzystronicowy opis teorii Kopernika). Szczególną uwagę poświęca jednak późniejszym uczonym, którzy w największym stopniu przyczynili się do nowych, absolutnie przełomowych odkryć. W sumie to kilkanaście rozdziałów, których nie sposób ani streścić, ani opowiedzieć z racji ogromnej ilości szczegółów i ciekawych objaśnień.
Opowieści dotyczą mnóstwa zagadnień (najważniejsze z nich pochodzą z okresu ostatnich 120 lat) - od m.in. tajników szczególnej i ogólnej teorii względności, dziejów teorii strun, tworzenia się czarnych dziur, zagadek świata cząstek elementarnych, po analizę map promieniowania tła z zarejestrowanym na nich obrazem Wszechświata sprzed mniej więcej 13,8 miliardów lat. Bardzo dużo też miejsca zajmuje sprawa odkrycia fal grawitacyjnych oraz nieudanego jak do tej pory połączenia mechaniki kwantowej z grawitacją i teorią względności.
Wiele uwagi poświęca również autor także innym fundamentalnym zagadnieniom. Należy do nich intrygująca świat uczonych tajemnica powstania osobliwości, albo jak wolą niektórzy chwili „zero”, od której świat wziął swój początek. Jest też ciągle aktualny problem z rozwikłaniem zagadki pochodzenia ciemnej materii i ciemnej energii, które są odpowiedzialne - jak się sądzi - za ciągłe i coraz szybsze rozszerzanie się kosmosu; zjawisku temu towarzyszy schładzanie się Wszechświata, który „puchnie”, coraz bardziej poszerzając ciągle swoje niekończące się granice.
Co równie ciekawe, na książkę składają się także pewne zatrącające o filozofię „zdziwienia”, o których wspomina narrator. Mówi na przykład, że abstrakcyjne, podstawowe prawa fizyki związane z powstaniem świata są idealne i nie muszą mieć realizacji w jakimkolwiek świecie, który im podlega. „Tymczasem – dodaje - ta realizacja nastąpiła, a ja nie wiem dlaczego”. Podobnie niezrozumiały dla badaczy jest fakt, że DNA - jedyna forma życia, jaką znamy - ma wiązanie wodorowe. Sprawia ono, że jest to struktura bardzo stabilna. „Gdybym zmienił choć trochę kwadrat ładunku elektronu (1/137 mniej więcej), czy też stosunek masy elektronu do protonu (jeden do 1800), to nie powstałoby coś takiego jak stabilna spirala DNA… Jak to rozumieć?” – zastanawia się prof. Meissner.
Dla mnie stworzenie świata materialnego jest - jak mówi w innym miejscu - stworzeniem praw fizyki, a nie świata otaczającego. Świat, który widzimy mógłby nie istnieć; to istniejące prawa stanowią dla mnie wszystko, co jest tak naprawdę fundamentem. Stworzenie świata to nie powstanie gwiazd, pierwiastków chemicznych. To sprawa wtórna. Sprawa pierwotna, zasadnicza, polega moim zdaniem na tym, że to transcendencja stworzyła prawa fizyki, które rządzą światem w sposób uniwersalny.
Do tej kwestii nawiązuje tytuł książki. „Wydaje się na podstawie dostępnych nam źródeł, że pierwszym filozofem, który rozwinął ideę bytów stojących za światem fizycznym, był Platon. O tym mówi między innymi jego alegoria jaskini i postulat odwrócenia się w stronę wejścia – źródła światła. Jest to opowieść o wysiłku zerwania kajdan, o tym, żeby nie traktować cieni na ścianie jako ostatecznego świata, ale zobaczyć co jest przyczyną tych cieni.”
Prawa w fundamentalnej fizyce współczesnej – kontynuuje autor - dotyczą relacji i bytów w warstwie głębszej, nieobserwowalnej, przypominają idee platońskie i dopiero trzeba przewidywania teorii przetłumaczyć i zinterpretować, żeby odnieść się do wyników eksperymentów. Co bardzo ważne, droga w drugą stronę nie wydaje się być możliwa; nawet znając wyniki obserwacji, nie można bezpośrednio budować teorii na głębszym, abstrakcyjnym poziomie.
Można by zatem w tym miejscu zapytać, dla kogo jest ta książka. Czy zrozumieją ją laicy czy raczej studenci fizyki lub specjaliści rozkochani w filozofii. Baczna lektura dowodzi, że każdy tu znajdzie coś dla siebie. Ale i tak najwięcej będzie tu fizyki, z jej dokonaniami, odkryciami, błędami czy prawami. Stale też powracać będą w tej opowieści dwa wątki: pierwszy dotyczący zagadki narodzin kosmosu i drugi związany z jego trudną do wyobrażenia przyszłością.
Waldemar Pławski
Krzysztof A. Meissner. Fizyk w jaskini światów. Rozmawia Jerzy Sosnowski. Wydawnictwo Więź, Warszawa 2023, s. 391 (wraz z indeksem wymienionych w książce osób), cena 69,90 zł.
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 1422
Problematyka metafizyczna we współczesnych naukach biologicznych Marcina Rządeczki (wydanej przez Copernicus Center Press) dotyczy dziedziny rzadko goszczącej na półkach księgarskich – refleksji filozoficznej związanej z naukami biologicznymi.
Sam autor wyjaśnia swój wybór tej dziedziny problemowej dwojako. Po pierwsze - z ograniczonej obecności problematyki złożoności życia we współczesnych rozważaniach metafizycznych, a po drugie - z niedoceniania nauk biologicznych i medycznych w filozofii nauki.
Tymczasem nauka od dawna nie jest już prostym rozszerzeniem zdroworozsądkowego obrazu świata. Nagromadzenie materiału empirycznego i poziom abstrakcji, z jakim musi się zmierzyć nie tylko adept czy amator nauk przyrodniczych, lecz nawet przeciętny konsument nauki i jej zdobyczy, sprawiają, że potrzeba filozofii jest dziś paradoksalnie równie silna, jak była przed laty na greckiej agorze. Potrzeba ta dotyczy nie tylko „filozofii w nauce”, którą uznawać można za integralny aspekt twórczej działalności badawczej, lecz także filozofii w jej funkcji podstawowej, tj. jako źródła fundamentalnych pytań o charakter praw przyrody, ontologiczną złożoność świata czy poznawalność niektórych jego elementów.
Nauki biologiczne obfitują niewątpliwie w liczne pytania filozoficzne o daleko idących konsekwencjach światopoglądowych. Czy istnieją specyficznie biologiczne prawa przyrody? Czy gatunki lub geny należą do zbioru bytów realnych? Czy mówienie o celowości w sferze przyrody ożywionej ma jeszcze jakiś nietrywialny sens? Czy zjawiska biologiczne naświetlić mogą przyczyny, ze względu na które historia ludzkości obrała taki, a nie inny tor? Czy oprócz czasu fizycznego oraz zależnego od umysłu trwania istnieje jeszcze jakiś biologiczny aspekt czasowości?
Książka nie jest wyczerpującą próbą odpowiedzi na te pytania, lecz raczej skromnym przyczynkiem do szkicu możliwej drogi, którą obrać można, wkraczając do biologii z pewną dozą filozoficznie ugruntowanego entuzjazmu poznawczego.
Problematyka metafizyczna we współczesnych naukach biologicznych, Marcin Rządeczka, Copernicus Center Press, wyd. I, Kraków 2018, s.154, cena 39,90 zł (w tym VAT). Książka dostępna także jako e-book.
- Autor: ANNA LESZKOWSKA
- Odsłon: 3449
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Menedżerskiej w Warszawie wydało książkę pt. Metody biometryczne i kryptograficzne w zintegrowanych systemach bezpieczeństwa pod redakcją naukową Brunona Hołysta i Jacka Pomykały.
Monografia, będąca zbiorem 17 specjalistycznych tekstów autorstwa ponad 20 autorów, traktuje szeroko pojęcie bezpieczeństwa, obejmuje bowiem zagadnienia przestępczości komputerowej, terroryzmu międzynarodowego i cyberterroryzmu, ochrony informacji, a także problematykę zintegrowanych systemów bezpieczeństwa. Szczegółowo, dotyczy metod znajdowania informacji (strategii wyszukiwania dokumentów) identyfikujących terrorystów lub cyberterrorystów w bazie danych lub zbiorze dokumentów. Autorzy definiują przestrzeń wiedzy i metody wydobywania informacji. Odwołują się do metod logicznych, algebraicznych i kategoryjnych, dokładniej rozważają metodę związana z formalizmem zbiorów przybliżonych. Praca jest przeglądem mniej znanych metod z odniesieniem do potencjalnych zastosowań wyszukiwania informacji dotyczących działań cyberterrorystycznych. (sk)
Metody biometryczne i kryptograficzne w zintegrowanych systemach bezpieczeństwa, red. Brunon Hołyst i Jacek Pomykała, Warszawa 2011, s.367, cena 45 zł.
- Autor: Anna Leszkowska
- Odsłon: 832
Nazwisko Aszkenazy w polskiej kulturze, nauce, historii jest powszechnie znane i cenione (Szymon Aszkenazy – 1865-1935 – to klasyka polskiej historiografii, a także uznany szachista, pochodzący z zasymilowanej rodziny żydowskiej, wybitny naukowiec).
Severyn Ashkenazy to obywatel USA wywodzący się z terenów tzw. Kresów przedwojennej Polski (Tarnopol) i jednocześnie autor książki Miecze Watykanu (podtytuł – Refleksje i polemiki świadka zła) przetłumaczonej przez Andrzeja Dominiczaka.
W książce pokazano rolę Watykanu i instytucji Kościoła – zresztą często wybitnie negatywnej i toksycznej, jaką spełniało państwo kościelne i stojący na jej czele papieże w dziejach Europy i świata – w historii ponad 1500-letnich prześladowań Żydów. Autor jest przedstawicielem kultury judaistycznej i jednocześnie zlaicyzowanym Żydem, który przeżył lata II wojny światowej w ukryciu, pod podłogą mieszkania polskiej rodziny w Tarnopolu. Ten przedstawiciel prześladowanej systemowo przez wieki wspólnoty religijnej (a często i kultury) postawił sobie za zadanie zgłębić, zrozumieć, opisać istotę tych procesów społecznych, zwieńczeniem których okazał się Holocaust.
Z założenia książka miała być refleksją nad kondycją człowieczeństwa w jego najgłębszej istocie. Ale nie jest to opowieść o potrzebie wiary w Boga, bogów czy jakiejś bliżej nieokreślonej siły sprawczej tkwiącej w świadomości większości ludzi. Wyszło inaczej, choć kwestia Absolutu przewija się ciągle w tej narracji. Bo jak w takim razie pojmować Boga, który w religiach wywodzących się z tego samego pnia kulturowego, tzw. abrahamowych, (judaizm, chrześcijaństwo, islam), będący synonimem dobroci, solidarności, miłosierdzia i zrozumienia, bezczynnie patrzy na śmierć części swoich wyznawców? Śmierci idącej w miliony istnień i realizowanej w zorganizowany, wręcz produkcyjny, system?
Autor słusznie konkluduje, że zagrożeniem dla ludzkości, i to od dawna, jest brak jedności i poczucia wspólnoty ponadplemiennej, ponadrasowej, ponadreligijnej. Zagrażało to i ciągle zagraża – mimo postępu i rozwoju cywilizacyjnego – światu i gatunkowi ludzkiemu. Zapewne czytelnikowi może jednak brakować nieuwzględnienie przez Autora roli rynku i zysku w owych zagrożeniach oraz procesach, a one stanowią o istocie gospodarki towarowo-pieniężnej.
Historia Żydów w Europie - od uznania religii chrystusowej za wyznanie państwowe, niepodzielnie panujące nie tylko formalnie i politycznie, ale także w kulturze - jest dla takich rozważań dobrym wektorem. Zwieńczeniem tej drogi okazała się Zagłada. Dziś widać, iż ludzkość o tym wszystkim zapomniała i powtarza ponownie drogę ku katastrofie.
Książkę autor podzielił na trzy części (choć mówi tylko o dwóch). Pierwsza – wprowadzająca, to opowieść o życiu w Tarnopolu młodego Severyna, kończąca się opisem przeżyć wojennych, początków emigracji i rozpoczęcia życia w USA. Zasadnicza część – druga – to refleksja Aszkenazego odnośnie ponad 1500- letniej roli Watykanu i religii w prześladowaniu Żydów. Jest to bardzo dobrze udokumentowany fragment książki. Trzecia część zawiera refleksje Autora odnoszone do współczesnej sytuacji, w jakiej znajduje się niezwykle podzielona i rozproszona, światowa (także w państwie Izrael) wspólnota żydowska.
Radosław S. Czarnecki
Miecze Watykanu. Refleksje i polemiki świadka zła, Severyn Ashkenazy, Wydawnictwo vis-a-vis Etiuda, Kraków 2022, s.322