Decyzją Prezesa Polskiej Akademii Nauk z 17.02.26 utworzono Międzynarodowy Instytut Astrofizyki Cząstek PAN, działający też pod potoczną nazwą Astrocent. Nowa jednostka z siedzibą w Warszawie kierowana przez prof. Leszka Roszkowskiego jest pierwszą placówką w Europie Środkowo-Wschodniej w pełni dedykowaną astrofizyce cząstek i technologiom wspomagającym.
Astrocent wzmocni udział Polski w wiodących światowych projektach badających tzw. ukryty wszechświat – od ciemnej materii i neutrin po fale grawitacyjne – przy jednoczesnym opracowywaniu innowacyjnych technologii z zastosowaniem w gospodarce i służbie społeczeństwu. Przedsięwzięcie jest wspierane przez pakiet finansowania europejskiego i krajowego o łącznej wartości 30 mln euro.
Nowy instytut powstał poprzez wyodrębnienie zakładu „Astrocent: Centrum Naukowo-Technologiczne Astrofizyki Cząstek” założonego 1.07.18 jako autonomiczna jednostka Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN (CAMK PAN). Jego powstanie praktycznie „od zera” i szybki rozwój były możliwe dzięki dotacji w wysokości prawie 38 mln zł w ramach programu Międzynarodowe Agendy Badawcze Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
W ciągu zaledwie kilku lat zostało utworzonych 6 grup badawczych, powołano dedykowany zespół administracyjny oraz uruchomiono w pełni wyposażone laboratorium elektroniczne i infrastrukturę cleanroom. W szczytowym momencie centrum zatrudniało około 45, a w całym okresie trwania projektu – 68 naukowców z 19 krajów z 6 kontynentów. Badacze związani z Astrocentem są autorami ponad 150 artykułów w czasopismach indeksowanych przez JCR, uzyskali ponad 10 krajowych i międzynarodowych grantów badawczych, otrzymali 1 patent (a 2 następne są rozpatrywane) i 1 wzór przemysłowy, a także opracowali przełomowe technologie, od autonomicznych czujników sejsmicznych i infradźwiękowych po nowatorskie materiały zmieniające długość fali i koncepcje PET z ciekłym argonem do obrazowania medycznego.
Przekształcenie w nowy instytut PAN zostało wsparte łącznym pakietem finansowania w wysokości 30 mln euro. Największą część funduszy – 15 mln euro – zapewnił 6-letni projekt „Astrocent Plus” w ramach programu Horizon Europe Teaming for Excellence, realizowany od 1 stycznia 2025 r. Wymagane finansowanie komplementarne pochodzi z dwóch źródeł: 7 mln euro przyznało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, natomiast 8 mln euro – Fundacja na rzecz Nauki Polskiej w ramach nowego programu Międzynarodowe Agendy Badawcze (MAB FENG). Oba te granty zostały przyznane pod koniec 2025 r.
Misją Astrocentu jest prowadzenie pionierskich badań podstawowych oraz rozwój technologii, które umożliwiają szybszy postęp naukowy i otwierają drogę do praktycznych wdrożeń. Naukowcy instytutu zajmują się kluczowymi pytaniami dotyczącymi niewidzialnych aspektów wszechświata, tak po stronie rozważań teoretycznych, jak i badań doświadczalnych, a równolegle rozwijają zaawansowane rozwiązania technologiczne – od budowy ultraczułych detektorów, przez fotonikę, po nowoczesne czujniki i zaawansowane systemy danych.
Zabezpieczenie stałego finansowania jest kluczowym krokiem w kierunku zapewnienia solidnego gruntu do przekształcenia dotychczasowego centrum w nowoczesną instytucję naukową. Umożliwi ono nie tylko rozbudowę infrastruktury technicznej, ale również zatrudnienie ponad 100 badaczy – m.in. fizyków, inżynierów i programistów – oraz około 25 pracowników wsparcia administracyjnego, w tym jednostkę ds. transferu technologii i jednostkę ds. komunikacji naukowej.
Jako międzynarodowy instytut PAN, Astrocent będzie reprezentować Polskę w krajowych i europejskich planach rozwoju infrastruktury badawczej, wzmacniając udział kraju w globalnych eksperymentach oraz szkoląc kolejne pokolenia naukowców i inżynierów.
Od niewidzialnego wszechświata do mierzalnych sygnałów
Dotychczasowe badania pokazały, że promieniowanie elektromagnetyczne, w tym znane wszystkim światło widzialne, stanowi jedynie niewielką część informacji docierających do Ziemi z kosmosu. Ogromna jego część ciągle pozostaje bardzo słabo poznana lub wręcz niewidoczna, czyli „ukryta”, np. stanowiąca około ¼ masy-energii wszechświata ciemna materia. Wiedzy o nim dostarczają m.in. promienie kosmiczne, neutrina i fale grawitacyjne. Te egzotyczne sygnały są zazwyczaj bardzo rzadkie lub też niezwykle słabe, co sprawia, że ich wykrywanie wymaga ultraczułych detektorów, dedykowanych sensorów, niezwykle niskoszumowej elektroniki, zaawansowanej fotodetekcji i potężnych metod analizy danych.
Astrofizyka cząstek – znana również jako fizyka astrocząstek – zajmuje się wykrywaniem właśnie tego typu sygnałów. Wykorzystuje „wielokanałowe” podejście, żeby przekształcić to, co jest jeszcze niewidzialne, w to, co ma się stać dla nas widzialne. Jest to stosunkowo nowa dziedzina badań, choć już może się pochwalić uzyskaniem szeregu nagród Nobla, z natury głęboko interdyscyplinarna, w której astronomia, astrofizyka i kosmologia obserwacyjna spotykają się ze światem kwantowym fizyki cząstek subatomowych, fizyki jądrowej, efektów względności Einsteina, geofizyki i wieloma innymi obszarami – zarówno po stronie teorii, jak i eksperymentu – sięgając aż do pierwszych chwil po Wielkim Wybuchu.
Przełomowe odkrycia z ostatnich dziesięcioleci – w tym wykrycie fal grawitacyjnych i pomiar oscylacji neutrin – sprawiły, że zjawiska, które kiedyś były tylko teoretycznymi hipotezami, stały się precyzyjnymi narzędziami do badania wszechświata.
Więcej - https://astrocent.edu.pl